ሕማማት ንኣስታት 3 ቢልዮን ወይ ልዕሊኡ ሕማማት ቅድሚ ምድምሳሶም፡ እዛ ገረብ፡ ኢንዱስትርያዊት ኣመሪካ ንምህናጽ ሓጊዙ። ነቲ ዝጠፍአ ክብሩ ንምምላስ፡ ንተፈጥሮ ክንሓቑፎን ክንጽግኖን ከድልየና ይኽእል እዩ።
ኣብ ገለ እዋን ኣብ 1989 ሀርበርት ዳርሊንግ ጻውዒት መጸ፦ ሓደ ሃዳናይ ኣብ ምዕራባዊ ኒውዮርክ ኣብ ዝርከብ ጐልጐል ዞር ኣብ ዝርከብ ንብረት ዳርሊንግ፡ ነዊሕ ኣመሪካዊ ኦም ቸስትነት ከም ዘጋጠሞ ነገሮ። ዳርሊንግ ኣብ ሓደ እዋን ቸስተን ሓደ ካብቶም ኣብቲ ከባቢ ዝነበሩ ኣገደስቲ ኣግራብ ምንባሩ ይፈልጥ ነይሩ። ሓደ ቀታሊ ፋንጋስ ነቲ ዓይነት ፋንጋስ ንልዕሊ ዘመንን ፈረቓን ዳርጋ ከም ዘጥፍኦ እውን ይፈልጥ ነይሩ። እቲ ሃዳናይ ህያው ቸስተን ከም ዝረኣየ ዝሃቦ ጸብጻብ ምስ ሰምዐ፡ ጅርባ ናይቲ ቸስተን ክልተ እግሪ ንውሓት ስለ ዝነበሮ፡ ኣብ ሓሙሽተ ደርቢ ህንጻ ምስ በጽሐ፡ ተጠራጠረ። ዳርሊንግ፡ “እንታይ ምዃኑ ይፈልጥ ድዩ ዝብል እምነት ኣለኒ ርግጸኛ ኣይኮንኩን” ኢሉ።
ዳርሊንግ ነታ ገረብ ምስ ረኸባ፡ ንሓደ ጽውጽዋያዊ ስእሊ ምጥማት እዩ ነይሩ። ንሱ፡ “መርኣያ ንምስራሕ ኣዝዩ ቀጥታውን ፍጹምን እዩ ነይሩ-ዓቢ እዩ ነይሩ።” ዳርሊንግ ግን እታ ገረብ ትመውት ከም ዘላ እውን ረኣየ። ካብ መጀመርያ 1900ታት ኣትሒዙ ብተመሳሳሊ ለበዳ ተሃሪሙ፣ ብኸምዚ ዓይነት ሕማማት 3 ቢልዮን ወይ ልዕሊኡ ሞት ከምዘስዓበ ይግመት። እዚ ኣብ ዘመናዊ ታሪኽ ብቐንዱ ኣግራብ ዘጥፍእ ናይ መጀመርታ ብሰብ ዝመሓላለፍ ሕማም እዩ። ዳርሊንግ ነታ ገረብ ከድሕና እንተዘይክኢሉ እንተወሓደ ዘርኣ ከድሕና እዩ ኢሉ ሓሰበ። ሓደ ጸገም ጥራይ እዩ ዘሎ፡ እታ ገረብ ዋላ ሓንቲ ኣይትገብርን ኣላ ምኽንያቱ ኣብ ጥቓኣ ካልኦት ንዕኡ ፖሊነሽን ክገብሩ ዝኽእሉ ኣግራብ ቸስተን ስለዘየለዉ።
ዳርሊንግ ንጸገማት ንምፍታሕ ናይ መሃንድስ ሜላታት ዝጥቀም መሃንድስ እዩ። ኣብ ዝቐጸለ ሰነ፡ ኣብቲ ቀጠልያ ሽፋን ናይታ ገረብ ፍሕሽው ብጫ ዕምባባታት ምስ ተበተኑ፡ ዳርሊንግ ካብ ተባዕታይ ዕምባባታት ናይ ካልእ ዝተማህሮ ኦም ቸስትነት ዝተወስደ ሽቶ ፓውደር ብሾት ተተኮስቲ መሊኡ ናብ ሰሜን ገጹ ኣምርሐ። ሰዓትን ፈረቓን ወሲዱሉ። ነታ ገረብ ካብታ ዝተኻረያ ሄሊኮፕተር ተኲሱዋ። (ንሱ ምብዛሕ ክኸፍል ዝኽእል ዕዉት ናይ ህንጻ ትካል የካይድ።) እዚ ጻዕሪ እዚ ፈሺሉ። ኣብታ ዝቐጸለት ዓመት ዳርሊንግ እንደገና ፈተነ። ኣብዚ ግዜ እዚ ንሱን ወዱን ነቲ ስካፎልዲንግ ናብቲ ኣብ ርእሲ እቲ ጎቦ ዝነበረ ቸስተናት ጎቲቶም ኣብ ውሽጢ ልዕሊ ክልተ ሰሙን 80 ጫማ ቁመት ዘለዎ መድረኽ ሰሪሖም። ፍቕረይ ኣብቲ ሽፋን ደይቡ በቲ መትሎ ዝመስል ዕምባባታት ኣብ ካልእ ኦም ቸስተን ነቲ ዕምባባታት ሓጸበ።
ኣብቲ ውድቀት እቲ፡ ጨናፍር ገረብ ዳርሊንግ ብቐጠልያ እሾኽ እተሸፈነ ዕንጨይቲ ኣፍረየ። እዞም እሾኽ እዚኣቶም ኣዝዮም ረጒዳትን በሊሕን ስለ ዝነበሩ፡ ካክቲ ተባሂሎም ክጋገዩ ይኽእሉ ነበሩ። እቲ ቀውዒ ልዑል ኣይኮነን፡ ኣስታት 100 ፍረታት ኣለዉ፡ ዳርሊንግ ግን ገለ ተኺሉ ተስፋ ኣንቢሩ ኣሎ። ንሱን ሓደ ዓርኩን ኣብ ሲራክስ ኣብ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ ኣከባብያዊ ሳይንስን ኣግራብን ስቴት ዩኒቨርሲቲ ኒውዮርክ ክልተ ክኢላታት ጀነቲክስ ኣግራብ ቻርለስ ማይናርድን ዊልያም ፓወልን እውን ርክብ ገበሩ (ቻክን ቢልን ሞይቶም)። ኣብ ቀረባ እዋን ድማ ኣብኡ ትሑት ባጀት ዘለዎ ፕሮጀክት ምርምር ቸስተን ጀሚሮም ኣለዉ። ዳርሊንግ ገለ ቸስተን ሂቡ ነቶም ሳይንቲስት ክጥቀሙሉ ይኽእሉ ድዮም ኢሉ ሓተቶም። ዳርሊንግ፡ “እዚ ዓቢ ነገር እዩ ዝመስል” በለ። “ምሉእ ምብራቓዊ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ።” ይኹን እምበር፡ ድሕሪ ሒደት ዓመታት፡ እታ ናቱ ገረብ ሞተት።
ኤውሮጳውያን ኣብ ሰሜን ኣመሪካ ክሰፍሩ ካብ ዝጅምሩ ኣትሒዞም፡ እቲ ብዛዕባ ኣግራብ እታ ኣህጉር ዝገልጽ ዛንታ ብዓቢኡ ክሳራ እዩ ነይሩ። ይኹን እምበር፡ እማመ ዳርሊንግ ሕጂ ብብዙሓት ነቲ ዛንታ ምኽላስ ንምጅማር ሓደ ካብቶም ኣዝዮም ተስፋ ዘለዎም ዕድላት ተባሂሉ ይውሰድ ኣሎ - ኣብ መጀመርታ ናይዚ ዓመት፡ ቴምፕልተን ዎርልድ ቻሪቲ ፋውንዴሽን ንማይናርድን ፓወልን ዘ ፕሮጀክት ዝበዝሕ ታሪኹ ሂቡዋ፡ እዚ ጻዕሪ ድማ ልዕሊ 3 ሚልዮን ዶላር ዝወሰደ ንእሽቶ ስርሒት ክፈርስ ክኢሉ። ክሳብ ሕጂ ንዩኒቨርሲቲ ዝተወፈየ ዝዓበየ ንጽል ህያብ እዩ ነይሩ። መጽናዕቲ ጀነቲክስ ተመራመርቲ ነቲ ተስፋ ብሓድሽን ሓድሓደ ግዜ ድማ ብዘይምቹእን መንገዲ ክገጥምዎ የገድዶም፣ እዚ ድማ ንተፈጥሮኣዊ ዓለም ምጽጋን ማለት ግድን ናብ ዘይተበላሸወ ጀርዲን ኤደን ምምላስ ማለት ኣይኮነን። እንታይ ደኣ ነቲ ዝወሰድናዮ ተራ ምሕቋፍ ማለት ክኸውን ይኽእል እዩ: መሃንድስ ናይ ኩሉ ነገር ሓዊሱ ተፈጥሮ።
ቆጽሊ ቸስተን ነዊሕን ስኒ ዘለዎን ኮይኑ፡ ክልተ ንኣሽቱ ቀጠልያ ስንቂ ስሕለት ዝመስሉ ኮይኖም፡ ድሕሪት ድሕሪት ምስ ማእከላይ ሰራውር ናይቲ ቆጽሊ ዝተኣሳሰሩ እዮም። ኣብ ሓደ ጫፉ ክልተ ቆጽሊ ምስ ሓደ ጕንዲ ይተኣሳሰሩ። ኣብቲ ካልእ ጫፍ ድማ በሊሕ ጫፍ ይፈጥሩ፣ እዚ ጫፍ እዚ መብዛሕትኡ ግዜ ናብ ጐድኒ ይጥወ። እዚ ዘይተጸበይዎ ቅርጺ ነቲ ኣብ ጫካ ዘሎ ድምጺ ኣልቦ ቀጠልያን ሑጻን ዝቖርጽ ኮይኑ፡ እቲ ንምእማኑ ዘጸግም ሕልሚ ተጓዓዝቲ ኣቓልቦ ሰባት ኣበራቢሩ፡ ነቲ ኣብ ሓደ እዋን ብዙሓት ሓያላት ኣግራብ ዝነበሮ ጫካ ዝገበርዎ ጉዕዞ ኣዘኻኺሩ።
ብስነ-ጽሑፍን ዝኽርን ጥራይ ኢና ነዞም ኣግራብ ምሉእ ብምሉእ ክንርድኦም እንኽእል። ሉሲል ግሪፊን፡ ፈጻሚት ዳይረክተር ኣሜሪካን ቸስትነት ኮላቦሬተር ፋውንዴሽን፡ ሓደ እዋን ኣብኡ ቸስትነት ኣዝዩ ሃብታም ክትዕዘብ ኢኻ፡ ኣብ ጽድያ፡ እቲ ኣብታ ገረብ ዘሎ ክሬም ዝመስልን መስመራዊን ዕምባባታት “ከም The foamy waves rolled down the hillside” ኢላ ጽሒፋ ነይራ፡ እዚ ድማ ናብ ዝኽሪ ኣቦሓጎ ይመርሕ። ኣብ ቀውዒ እታ ገረብ መሊሳ ክትፈንጅር እያ፣ ኣብዚ ግዜ እዚ ድማ ነቲ መቐረት ዝሽፍን ውቃጦ ዘለዎ ዕንጨይቲ ሒዙ እዩ። ሓደ ንጡፍ ቶሮ ኣብ “ዋልደን” “እቶም ቸስተን ምስ በሰሉ፡ ኣብ ክረምቲ ፍርቂ ቡሽለል እየ ዝእክብ ነይረ” ኢሉ። “ኣብቲ ወቕቲ እቲ፡ ኣብቲ እዋን እቲ ኣብ ሊንከን ኣብ ዝርከብ መወዳእታ ዘይብሉ ጫካ ቸስትነት ምዝዋር ኣዝዩ ባህ ዘብል እዩ ነይሩ።”
ቸስተን ኣዝዩ ዘተኣማምን እዩ። ዘይከምቶም ኣብ ውሽጢ ሒደት ዓመታት ኣኮርን ጥራይ ዘውድቑ ኣግራብ ጽሕዲ፡ ኣግራብ ቸስትነት ኣብ ነፍሲ ወከፍ ጽድያ ብዙሕ ዝራእቲ ኖት የፍርዩ። ቸስተን ንምሕቃቕ እውን ቀሊል እዩ: ቆልዓ ክትቆርጾን ጥረ ክትበልዕን ትኽእል ኢኻ። (ብታኒን ዝሃብተመ ኣኮርን ክትጥቀም ፈትን።ወይ ድማ ኣይትግበሮ።) ኩሉ ሰብ ቸስተን ይበልዕ: ሓራምዝ: ሽኮርያ: ድቢ: ዑፍ: ሰብ። እቶም ሓረስቶት ሓሰማታቶም ገዲፎም ኣብ ጫካ ስብሒ ይረኽቡ። ኣብ እዋን በዓል ልደት፡ ቸስተን ዝመልኣ ባቡራት ካብ ኣኽራን ናብታ ከተማ ይጥወያ ነበራ። እወ፡ ብሓቂ በቲ ሓዊ ተቓጺሎም እዮም። "ኣብ ገለ ከባቢታት፡ ሓረስቶት ካብ ኩሉ ካልእ ፍርያት ሕርሻ ካብ መሸጣ ቸስተን ዝያዳ ኣታዊ ከም ዝረኽቡ ይንገር" ይብል ዊልያም ኤል ብራይ፡ ቀዳማይ ዲን ናይታ ድሒሮም ማይናርድን ፓወልን ዝሰርሑላ ቤት ትምህርቲ። ኣብ 1915 ዝተጻሕፈ።ናይ ህዝቢ ገረብ ኮይኑ፡ መብዛሕትኡ ኣብ ጫካ ዝበቁል እዩ።
ካብ መግቢ ንላዕሊ እውን የቕርብ። ኣግራብ ቸስትነት ክሳብ 120 ጫማ ክድይቡ ይኽእሉ፣ እቶም ቀዳሞት 50 ጫማ ድማ ብጨንፈር ወይ ብዕንጨይቲ ኣይርበሹን እዮም። እዚ ሕልሚ ቆረጽቲ ዕንጨይቲ እዩ። ዋላ እኳ እቲ ዝጸበቐ ይኹን እቲ ዝሓየለ ዕንጨይቲ እንተዘይኮነ፡ ብፍላይ ድሕሪ ምቑራጽ ዳግማይ ክበቁልን ምስ ዘይበስበስን ግን ኣዝዩ ቅልጡፍ ዕብየት ኣለዎ። ጽንዓት ናይ ባቡር ምትእስሳርን ዓንዲ ቴሌፎንን ካብ ስነ-ጽባቐ ንላዕሊ ምስ ከደ፡ ቸስትነት ኢንዱስትርያዊት ኣመሪካ ንምህናጽ ሓጊዙ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ካብ ቸስተን ዝተሰርሑ ኣጉዶታት፡ ካቢናታትን ኣብያተ ክርስትያናትን ክሳብ ሕጂ ደው ኢሎም ኣለዉ፤ ሓደ ደራሲ ብ1915 እዚ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ እቲ ዝበዝሐ እተቖርጸ ዓይነት ኣግራብ ምዃኑ ገሚቱ።
ኣብ መብዛሕትኡ ምብራቕ-እቶም ኣግራብ ካብ ሚሲሲፒ ክሳብ ሜይን ይርከቡ፣ ካብ ገማግም ባሕሪ ኣትላንቲክ ክሳብ ሩባ ሚሲሲፒ ድማ-ቸስተናት እውን ሓደ ካብኣቶም እዮም። ኣብ ኣፓላቺያን ግን ዓባይ ገረብ እያ ነይራ። ኣብዞም ኣኽራን እዚኣቶም ብቢልዮናት ዚቝጸሩ ቸስተናት ይነብሩ።
ፉሳርየም ዊልት ንመጀመርያ ግዜ ኣብታ ኣፍደገ ብዙሓት ኣሜሪካውያን ዝኾነት ኒውዮርክ ምቕልቃሉ ግቡእ እዩ። ብ1904 ኣብ መካነ እንስሳታት ብሮንክስ ኣብ ቅርፊት ናይ ሓደ ኣብ ሓደጋ ዝርከብ ኦም ቸስትነት ሓደ ዝገርም ረኽሲ ተረኺቡ። ተመራመርቲ እቲ ብባክተርያ ዝመጽእ ምብስባስ (ድሒሩ Cryphonectria parasitica ተባሂሉ ዝተጸውዐ) ፋንጋስ ኣብ ድሮ 1876 ኣብ ኣግራብ ጃፓን ከም ዝበጽሐ ቀልጢፎም ወሰኑ።(መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ መንጎ ምትእትታው ሓደ ዓይነት እንስሳን ምርካብ ርኡይ ጸገማትን ናይ ግዜ ፍልልይ ኣሎ።)
ነዊሕ ከይጸንሑ ኣብ ሓያሎ ግዝኣታት ዝነበሩ ሰባት ኣግራብ ከም ዝሞቱ ሓቢሮም። ኣብ 1906 ዊልያም ኤ ሙሪል ዝተባህለ ናይ ማይኮሎጂስት ኣብ ኒውዮርክ ቦታኒካል ጋርደን፡ ብዛዕባ እቲ ሕማም ናይ መጀመርታ ሳይንሳዊ ጽሑፍ ኣሕተመ። ሙሪኤል፡ እዚ ፋንጋስ እዚ ኣብ ቅርፊት እታ ኦም ቸስትነት ብጫ-ቡናዊ ዝሕብሩ ረኽሲ ጽፍፍቲ ከም ዘስዕብን፡ እዚ ድማ ኣብ መወዳእታ ኣብ ዙርያ እቲ ጕንዲ ጽሩይ ከም ዝገብሮን ኣመልኪቱ። ድሕሪ ደጊም ኣብ ትሕቲ ቅርፊት ኣብ ዝርከቡ ሰራውር ቅርፊት መኣዛታትን ማይን ላዕልን ታሕትን ክውሕዙ ምስ ዘይክእሉ፡ ኣብ ልዕሊ ቀለቤት ሞት ዘሎ ኩሉ ክመውት እዩ።
ገለ ሰባት ካብ ጫካ ዝጠፍእ ገረብ ክሓስብዎ ኣይክእሉን-ወይ ካልኦት ክሓስቡ ኣይደልዩን እዮም። ብ1911 ኣብ ፐንሲልቫንያ ዝርከብ ናይ መዋእለ ህጻናት ትካል ሶበር ፓራጎን ቸስትናት ፋርም፡ እቲ ሕማም “ካብ ፍርሒ ንላዕሊ” ምዃኑ ይኣምን ነበረ። ናይ ነዊሕ ግዜ ህላወ ሓላፍነት ዘይስምዖም ጋዜጠኛታት። እቲ ሕርሻ ኣብ 1913 ተዓጽዩ።ቅድሚ ክልተ ዓመት ፔንስልቨንያ ኮሚተ ሕማም ቸስትነት ጸዊዓ፡ 275,000 ዶላር ኣመሪካ (ኣብቲ እዋን’ቲ ዓቢ ገንዘብ) ከተውጽእ ፍቓድ ሂባ፡ ነዚ ቃንዛ ንምምካት ስጉምትታት ንምውሳድ ፓኬጅ ስልጣን ኣፍሊጣ፡ እንተላይ ኣብ ናይ ብሕቲ ንብረት ኣግራብ ናይ ምዕናው መሰል። ክኢላታት ሕማም፡ ካብ ቅድሚት ናይቲ ቀንዲ ረኽሲ ኣብ ውሽጢ ሒደት ማይላት ዝርከቡ ኩሎም ኣግራብ ቸስትነት ምእላይ፡ ንሓዊ ምክልኻል ውጽኢት ንምፍራይ ይመኽሩ። እዚ ፋንጋስ እዚ ግን ናብ ዘይተለኽፉ ኣግራብ ክዘልል ከም ዝኽእልን፡ ስፖርታቱ ድማ ብንፋስ፡ ኣዕዋፍ፡ ጣንጡን ሰባትን ከም ዝልከፉ ተረጋጊጹ። እቲ ውጥን ተገዲፉ።
ኣብ 1940 ዳርጋ ዝኾነ ዓበይቲ ቸስተናት ኣይተለኽፉን። ሎሚ ዋጋ ቢልዮናት ዶላራት ተደምሲሱ ኣሎ። ፉዛርየም ዝበዝሖ ንፋስ ኣብ ሓመድ ክነብር ስለዘይክእል፡ ሱር ቸስትነት ምብቋል ይቕጽል ኣሎ፡ ልዕሊ 400 ሚልዮን ካብኣቶም ድማ ክሳብ ሕጂ ኣብ ጫካ ይርከቡ። ይኹን እምበር ፉሳርየም ዊልት ኣብቲ ዝነብረሉ ዝነበረ ኦም ጽሕዲ ኣብ ልዕሊ እቲ ኣአንጋዲኡ ዓቢ ጉድኣት ከየውረደ ዕቋር ረኺቡ። ካብኡ ድማ ቀልጢፉ ናብ ሓደስቲ ቡቕሊ ቸስተን ይዝርጋሕ እሞ ናብ መሬት ይመልሶም፣ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ደረጃ ዕምባባ ቅድሚ ምብጽሖም ነዊሕ ከይጸንሐ።
ኢንዱስትሪ ዕንጨይቲ ኣማራጺታት ረኺቡ ኣሎ: ጽሕዲ: ጽሕዲ: ዎልነት: ከምኡውን ሓሙኽሽቲ። ካልእ ኣብ ኣግራብ ቸስትነት ዝምርኮስ ዓቢ ኢንዱስትሪ ምጽራይ ቆርበት፡ ናብ ስነ-ጥበባዊ ቆርበት ዝቐየረ መሳርሒታት ቀይሩ ኣሎ። ንብዙሓት ድኻታት ሓረስቶት፡ ዝቕይርዎ ነገር የለን፡ ካልእ ተወላዲ ገረብ ንሓረስቶትን እንስሳታቶምን ነጻ፡ ዘተኣማምንን ብዙሕን ካሎሪን ፕሮቲንን ዝህብ የለን። ቸስትነት ምብስባስ ነቲ ልሙድ ልምዲ ኣፓላቺያውያን ርእሶም ዝኽእሉ ሕርሻ ከምዘብቅዕ ክግለጽ ይከኣል፣ እዚ ድማ ኣብቲ ከባቢ ዝርከቡ ሰባት ርኡይ ምርጫ ክህልዎም የገድዶ: ናብ ዕደና ከሰል ክኣትዉ ወይ ክግዕዙ። ዶናልድ ዳቪስ ዝተባህለ ጸሓፍ ታሪኽ ብ2005 ከምዚ ኢሉ ጸሓፈ:- “ብሰንኪ ሞት ቸስተን: ብምልእታ ዓለም ሞይታ እያ: እዚ ኸኣ ነቲ ንልዕሊ ኣርባዕተ ዘመን ኣብ ኣኽራናት ኣፓላቺያን ዝነበረ ናይ ምድሓን ልምድታት ኣወጊዱ እዩ።”
ፓወል ካብ ኣፓላቺያንን ቸስተናትን ርሒቑ እዩ ዓብዩ። ኣቡኡ ኣብ ሓይሊ ኣየር ኣገልጊሉ ናብ ስድርኡ: ኢንዲያና: ፍሎሪዳ: ጀርመን: ከምኡውን ምብራቓዊ ገማግም ባሕሪ ሜሪላንድ ገዓዘ። ዋላ እኳ ሞያኡ ኣብ ኒውዮርክ እንተ ኣሕለፈ፡ መደረታቱ ግን ግሉጽነት ናይ ሚድዌስትን ረቂቕ ግን ከኣ ርኡይ ወገናውነት ደቡብን ዓቂቡ። ቀሊል ስነ-ምግባሩን ቀሊል ቅዲ ስፌቱን ነንሕድሕዱ ዝመላላእ ኮይኑ፡ መወዳእታ ዘይብሉ ዝመስል ምዝዋር ስረ ስረ ዘለዎ ጂንስ ኣለዎ። እቲ ዝፈትዎ ምትእትታው “ዋው” እዩ።
ፓወል፡ ሓደ ፕሮፌሰር ጀነቲክስ፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ጣንጡን ሕማማትን ከፍሪ ዝኽእል፡ ብጀነቲካዊ ምምሕያሽ ዝተገብረሉ ተኽልታት ዝተመርኮሰ ሓድሽ ሓምለዋይ ሕርሻ ተስፋ ክሳብ ዝኣትወሉ፡ ሓኪም እንስሳ ክኸውን መደብ ኣለዎ። “እዋይ፡ ካብ ባልዕ ክከላኸል ዝኽእል ተኽሊ ምስራሕ ጽቡቕ ኣይኮነን፡ ዝኾነ ጸረ-ባልዕ ክትነጽገሉ’ውን ኣየድልየካን’ዩ ኢለ ሓሲበ?” ፓወል ከምዚ ኢሉ። “ብርግጽ እቲ ዝተረፈ ዓለም ተመሳሳሊ ሓሳብ ኣይክተልን እዩ።”
ፓወል ኣብ 1983 ኣብ ዩታ ስቴት ዩኒቨርሲቲ ናይ ምሩቓት ቤት ትምህርቲ ምስ በጽሐ፡ ኣይተጸገመን። ይኹን እምበር፡ ኣጋጣሚ ኣብ ቤተ-ፈተነ ተመራማሪ ስነ-ህይወት ተጸንቢሩ፡ ንፋንጋስ ምብስባስ ከዳኽም ዝኽእል ቫይረስ ይሰርሕ ነበረ። ነዚ ቫይረስ ንምጥቃም ዝገበርዎ ፈተነታት ብፍላይ ጽቡቕ ኣይከደን: ካብ ገረብ ናብ ገረብ ባዕሉ ስለዘይተዘርግሐ፡ ንዓሰርተታት ውልቀ ዓይነታት ፋንጋስ ዝምጥን ክኸውን ነይርዎ። እዚ እናሃለወ ፓወል ብዛንታ ሓንቲ ዓባይ ገረብ ከም ዝወደቐት ተመሲጡ፡ ሰብ ዝሰርሖ ዘሕዝን ጌጋታት ንኽፍጸም ሳይንሳዊ ፍታሕ ኣቕረበ። ንሱ፡ “ብሰንኪ ድኹም ኣተሓሕዛ ናይቲ ኣብ መላእ ዓለም ዝንቀሳቐስ ኣቑሑትና፡ ብጌጋ ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ካብ ወጻኢ ኣምጺእና” ኢሉ። "ኣነ ሓሲበ፡ ዋይ እዚ መሳጢ'ዩ። ንምምላስ ዕድል ኣሎ።"
ፓወል ክሳራታት ንምውጋድ ናይ መጀመርታ ፈተነ ኣይነበረን። ኣሜሪካውያን ቸስተናት ክፈሽሉ ከምዝተፈርዱ ምስ ተነጸረ፡ USDA እዚ ዓይነት ንኣመሪካዊ ቸስተናት ክትክእ ይኽእል ድዩ ኣይክእልን ንምርዳእ፡ ቻይናውያን ኣግራብ ቸስትነት ክተኽል ፈቲኑ፡ እዚ ዓይነት ንኣሜሪካዊ ቸስተናት ክቕይር ይኽእል ድዩ ኣይክእልን ንምርዳእ እዩ። ይኹን እምበር፡ ቸስተን ዝያዳ ንደገ ይበቁል፡ ካብ ፍረታት ንላዕሊ ድማ ንፍረታት ኣግራብ ይመስሉ። ኣብቲ ጫካ ብኣግራብ ጽሕድን ካልኦት ግዙፋት ኣመሪካውያንን ድዋርፍ ተገይሮም እዮም። ዕብየቶም ተዓጽዩ፡ ወይ ድማ በቃ ይሞቱ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ናይ ክልቲኡ ኣወንታዊ ባህርያት ዘለዎ ገረብ ከፍርዩ ተስፋ ብምግባር፡ ካብ ኣመሪካን ቻይናን ዝመጹ ቸስተናት ብሓባር ንምርባሕ እውን ፈቲኖም እዮም። እቲ መንግስቲ ዝገበሮ ጻዕሪ ፈሺሉ ተገዲፉ።
ፓወል ኣብ መወዳእታ ኣብ ስቴት ዩኒቨርሲቲ ኒውዮርክ ቤት ትምህርቲ ከባብያዊ ሳይንስን ኣግራብን ሰሪሑ፡ ኣብኡ ድማ ምስ ቻክ ማይናርድ ዝተባህለ ኣብቲ ቤተ ፈተነ ኣግራብ ዝተኸለ ክኢላ ጀነቲክስ ተራኸበ። ቅድሚ ሒደት ዓመታት ጥራይ፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ንፈለማ እዋን ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየረ ቲሹ ተኽሊ ፈጢሮም፡ ንዝኾነ ንግዳዊ ኣጠቓቕማ ዘይኮነስ ንቴክኒካዊ ምርኢታት ንትምባኾ ጸረ-ነፍሳት ዝጻወር ጂን ወሲኾም። ማይናርድ (ማይናርድ) ምስኡ ዝተኣሳሰር ጠቓሚ ቴክኖሎጂ እናደለየ ኣብ ሓድሽ ቴክኖሎጂ ክዋፈር ጀመረ። ኣብቲ እዋን እቲ ዳርሊንግ ገለ ዘርእን ብድሆን ነይርዎ፡ ንሱ ድማ ምጽጋን ኣመሪካዊ ቸስተናት እዩ።
ኣብ ኣሽሓት ዓመታት ዝጸንሐ ባህላዊ ኣገባብ ምርባሕ ተኽሊ፡ ሓረስቶት (ናይ ቀረባ እዋን ሳይንቲስትን) ዝድለ ባህርያት ዘለዎም ዓይነታት ኣሰጋጊሮም እዮም። ድሕሪኡ፡ እቶም ጂናት ብተፈጥሮኦም ይሕወሱ፡ ሰባት ድማ ንዝለዓለ ጽሬት-ዝዓበየ፡ ዝያዳ ጥዑም ፍረታት ወይ ሕማም ንምጽዋር ተስፋ ዘለዎ ምትሕውዋስ ይመርጹ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ሓደ ፍርያት ንምፍራይ ሓያሎ ወለዶታት ይወስድ። እዚ መስርሕ እዚ ቀስ ዝበለን ቁሩብ ምድንጋርን እዩ። ዳርሊንግ እዚ ኣገባብ እዚ ከምቲ ዱር ባህርያቱ ጽቡቕ ገረብ ከፍሪ ድዩ ኢሉ ሓሰበ። “ዝሓሸ ክንገብር ንኽእል ይመስለኒ” ኢሉኒ።
ጀነቲካዊ ምህንድስና ማለት ዝዓበየ ምቁጽጻር ማለት እዩ: ዋላ ሓደ ፍሉይ ጂን ካብ ዘይተዛመደ ዓይነት እንስሳ እንተመጸ: ንፍሉይ ዕላማ ተመሪጹ ኣብ ጂኖም ካልእ ፍጡር ክኣቱ ይኽእል። (ካብ እተፈላለየ ዓይነት እንስሳታት ጂን ዘለዎም ህይወታውያን “ብጀነቲካዊ ኣገባብ ተቐይሮም” እዮም። ፓወል እዚ ንኣመሪካዊ ቸስተናት ኣዝዩ ዝምችእ ይመስል፡ ንሱ “ዳርጋ ፍጹማት ኣግራብ” ኢሉ ዝጽውዖም-ሓያላት፡ ነዋሕትን ብፍልፍል መግቢ ሃብታማትን ኮይኖም፡ ኣዝዩ ፍሉይ መአረምታ ጥራይ ዘድልዮም፡ ማለት ንባክተርያ ምብስባስ ምጽዋር።
ክቡራት ይሰማምዑ። “ኣብ ንግድና መሃንድሳት ክህልዉና ኣለዎም” በለ። "ካብ ህንጸት ክሳብ ህንጻ እዚ ሓደ ዓይነት ኣውቶማቲክ ጥራይ'ዩ።"
ፓወልን ማይናርድን፡ ነቶም ተጻዋርነት ዝህቡ ጂናት ንምርካብ፡ ኣብ ጂኖም ቸስትነት ንምውሳኽ ቴክኖሎጂ ንምምዕባል፡ ድሕሪኡ ድማ ንምዕባይ ዓሰርተ ዓመት ክወስድ ከም ዝኽእል ይግምቱ። ፓወል፡ “ንግምት ጥራይ ኢና ዘለና” ኢሉ። "ንፋንጋስ ተጻዋርነት ዝህብ ጂን ዘለዎ ሰብ የለን። ብሓቂ ካብ ባዶ ቦታ ኢና ጀሚርና።"
ዳርሊንግ ካብቲ ኣብ መጀመርታ 1980ታት ዝተመስረተ ንመኽሰብ ዘይሰርሕ ትካል ኣሜሪካን ቸስትነት ፋውንዴሽን ደገፍ ሓቲቱ። መራሒኣ ብመሰረቱ ከም ዝጠፍአ ነገሮ። ንሳቶም ኣብ ምትሕውዋስ ቃል ዝኣተዉ ኮይኖም፡ ብዛዕባ ጀነቲካዊ ምህንድስና ንቑሓት ኮይኖም ይቕጽሉ፡ እዚ ድማ ካብ ተጣበቕቲ ከባቢ ተቓውሞ ኣለዓዒሉ። ስለዚ ዳርሊንግ ንስራሕ ጀነቲክ ምህንድስና ንምምዋል ናይ ገዛእ ርእሱ ንመኽሰብ ዘይሰርሕ ትካል ፈጢሩ። ፓወል፡ እቲ ትካል ንመጀመርታ ግዜ ንማይናርድን ፓወልን ብ30 ሽሕ ዶላር ቸክ ከም ዝጸሓፈሎም ገሊጹ። (ኣብ 1990 እቲ ሃገራዊ ውድብ ጽገና ብምግባር ነቲ ናይ ዳርሊንግ ምግንጻል ጉጅለ ከም ቀዳማይ መንግስታዊ ጨንፈሩ ተቐቢልዎ እኳ እንተነበረ፡ ገለ ኣባላት ግን ገና ንጀነቲካዊ ምህንድስና ተጠራጠርቲ ወይ ምሉእ ብምሉእ ተጻባእቲ ነበሩ።)
ማይናርድን ፓወልን ኣብ ስራሕ ኣለዉ። ዳርጋ ብኡንብኡ እቲ ዝገመትዎ ናይ ግዜ ሰሌዳ ክውንነታዊ ከምዘይኮነ ተረጋጊጹ። እቲ ቀዳማይ ዕንቅፋት ኣብ ቤተ ፈተነ ቸስተን ከመይ ጌርካ ከም እትዓቢ ምፍላጥ እዩ። ማይናርድ፡ ቆጽሊ ቸስተንን ሆርሞን ዕብየትን ኣብ ክቡር ዓሚቝ ዘይኮነ ፕላስቲክ ፔትሪ ሳእኒ ክሓዋውስ ፈቲኑ፡ እዚ ድማ ፖፕላር ንምዕባይ ዝጥቀሙሉ ሜላ እዩ። እዚ ዘይክውንነታዊ ምዃኑ ተረጋጊጹ። ሓደስቲ ኣግራብ ካብ ፍሉያት ዋህዮታት ሱርን ቆጽልን ኣይምዕብሉን እዮም። ማይናርድ፡ “ኣነ ኣብ ምቕታል ኣግራብ ቸስተን ዓለምለኻዊ መራሒ እየ” ኢሉ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጆርጅያ ተመራማሪ ስኮት መርክል (ስኮት መርክል) ኣብ መወዳእታ ንማይናርድ ኣብ ደረጃ ምዕባለ ኣብ ድቂ ካብ ፖሊነሽን ናብቲ ዝቕጽል ፕላንት ቸስተናት ከመይ ጌርካ ከም እትኸይድ ምሂርዎ።
ቅኑዕ ጂን ምርካብ-ስራሕ ፓወል- እውን በዳሂ ኮይኑ ተረኺቡ። ኣብ ጂን እንቁርዖብ ዝተመርኮሰ ጸረ-ባክተርያ ውህደት ንምምርማር ንሓያሎ ዓመታት ዘሕለፈ ኮይኑ፡ ህዝቢ እንቁርዖብ ዘለዎም ኣግራብ ከይቅበል ብዝብል ስክፍታ ግን ነቲ ውህደት ገዲፍዎ። ኣብ ቸስተናት ንዝፍጠር ምብስባስ ባክተርያ ዝቃወም ጂን እውን ደለየ፡ እንተኾነ ግን ነታ ገረብ ምክልኻል ብዙሓት ጂናት ከም ዘጠቓልል ረኺቡ (ብውሑዱ ሽዱሽተ ኣለልዮም)። ድሕሪኡ፡ ብ1997 ሓደ መሳርሕቱ ካብ ሳይንሳዊ ኣኼባ ተመሊሱ፡ ኣብስትራክትን ኣቀራርባን ዘርዚሩ። ፓወል “መግለጺ ኦክሳሌት ኦክሳይድ ኣብ ትራንስጀኒክ ተኽልታት ንኦክሳሌትን ኦክሳሌት ዘፍርዩ ፋንጋስን ተጻዋርነት ይህብ” ዝብል ኣርእስቲ ኣመልኪቱ። ፓወል ካብቲ ኣብ ቫይረስ ዝገበሮ መጽናዕቲ፡ ፋንጋስ ዊልት ንቆርበት ቸስተን ንምቕታልን ብቐሊሉ ንምሕቃቕን ኦክሳሊክ ኣሲድ ከም ዝፍንዉ ይፈልጥ ነይሩ። ፓወል፡ ቸስትነት ናይ ገዛእ ርእሱ ኦክሳሌት ኦክሳይድ (ኦክሳሌት ክሰብሮ ዝኽእል ፍሉይ ፕሮቲን) ከውጽእ እንተኽኢሉ፡ ሽዑ ንርእሱ ክከላኸል ከም ዝኽእል ተገንዚቡ። “እዚኣ እያ ነይራ ናይ ዩሬካ ህሞተይ” በለ።
ብዙሓት ተኽልታት ኦክሳሌት ኦክሳይድ ንኸፍርዩ ዘኽእሎም ጂን ከም ዘለዎም ተረጋጊጹ። ካብቲ መደረ ዝሃበ ተመራማሪ፡ ፓወል ሓደ ዓይነት ስርናይ ረኺቡ። ምሩቕ ተማሃሪት ሊንዳ ፖሊን ማክጊጋን፡ ነቲ “ጂን ሽጉጥ” ዝበሃል ቴክኖሎጂ ኣመሓይሻቶ፡ ጂን ናብ ድቂ ቸስትነት ንምውቃዕ፡ ኣብ ዲኤንኤ ናይቲ ድቂ ክኣቱ ከምዝኽእል ተስፋ ብምግባር። እቲ ጂን ንግዚኡ ኣብቲ ድቂ ጸኒሑ፡ ድሕሪኡ ግን ጠፊኡ። እቶም መጽናዕታዊ ጉጅለ ነዚ ኣገባብ ገዲፎም ናብቲ ቅድሚ ነዊሕ እዋን ንዲኤንኤ ካልኦት ህይወታውያን ንምቑራጽን ጂናቶም ንምእታውን ዝሕግዝ ሜላ ዘማዕበለ ባክተርያ ቀየሩ። ኣብ ተፈጥሮ፡ ንኣሽቱ ፍጥረታት ነቲ ተቐባሊ ባክተርያዊ መግቢ ንኽሰርሕ ዘገድድ ጂናት ይውስኹሉ። ተመራመርቲ ጀነቲክስ ነዚ ባክተርያ እዚ እቲ ሳይንቲስት ዝደለዮ ዝዀነ ይኹን ጂን ምእንቲ ኼእቱ እዩ ወሪሮምዎ። ማክጊጋን ኣብ ድቂ ቸስተን ጂን ስርናይን ማርከር ፕሮቲንን ብዘተኣማምን መንገዲ ናይ ምውሳኽ ክእለት ረኺቡ። እቲ ፕሮቲን ብማይክሮስኮፕ ጨረርታ ምስ ዝወሃቦ፡ እቲ ፕሮቲን ቀጠልያ መብራህቲ ክፍንው እዩ፡ እዚ ድማ ዕዉት ምትእትታው የመልክት። (እታ ጋንታ ቀልጢፋ ማርከር ፕሮቲናት ምጥቃም ኣቋረጸ- ክበርህ ዝኽእል ገረብ ዝደሊ ሰብ ኣይነበረን።) ማይናርድ ነቲ ኣገባብ “ኣብ ዓለም እቲ ዝበለጸ ውቁብ ነገር” ኢሉዎ።
ምስ ግዜ፡ ማይናርድን ፓወልን መስመር ምትእኽኻብ ቸስተናት ሃኒጾም፡ ሕጂ ድማ ናብ ሓያሎ ደርብታት ናይቲ ኣብ 1960ታት ዝተሰርሐ መስተንክር ህንጻ ምርምር ኣግራብ ብሕጡብን ሞርታርን ዝዝርጋሕ ኮይኑ፡ ከምኡ’ውን እቲ ካብ ካምፓስ ወጻኢ ዝነበረ ብልጭ ዝብል ሓድሽ መሳለጥያ “ባዮቴክ ኣክለሬተር”። እቲ መስርሕ መጀመርያ ካብ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ተመሳሳሊ ዋህዮታት ዝበቖሉ ድቂ ምምራጽ (መብዛሕትኦም ኣብ ቤተ-ፈተነ ዝተፈጥሩ ድቂ ነዚ ኣይገብሩን እዮም፡ ስለዚ ክሎን ምፍጣር ፋይዳ የብሉን)ን ጂን ስርናይ ምእታውን ዘጠቓልል እዩ። ዋህዮታት ድቂ ከም ኣጋር ካብ ኣልጌ ዝወጽእ ፑዲንግ ዝመስል ንጥረ ነገር እዩ። እቶም ተመራመርቲ ነቲ ድቂ ናብ ገረብ ንምቕያር፡ ሆርሞን ዕብየት ወሲኾምሉ። ኣማኢት ቅርጺ ኩብ ዘለዎም ፕላስቲክ መትሓዚታት ምስ ደቀቕቲ ሱር ዘይብሎም ኣግራብ ቸስትነት ኣብ ትሕቲ ሓያል ፍሎረሰንት ላምባ ኣብ መደርደሪ ክቕመጡ ይኽእሉ። ኣብ መወዳእታ፡ እቶም ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ሱር ዝሰድድ ሆርሞን ተለኺዮም፡ ነቲ መበቈላዊ ኣግራብ ኣብ ሓመድ ዝመልአ ድስቲ ተኺሎም፡ ሙቐት ኣብ ዚቈጻጸር ክፍሊ ዕብየት ኣቐመጥዎ። ኣብቲ ቤተ-ፈተነ ዝርከቡ ኣግራብ ኣብ ደገ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ምህላዎም ዘገርም ኣይኮነን። ስለዚ፡ እቶም ተመራመርቲ ምስ ኣግራብ በረኻ ብምጽምባር፡ ንፈተነ ሜዳ ዝኸውን ተሪር ግን ከኣ ገና ተጻዋርነት ዘለዎ መርኣያታት ኣፍርዮም።
ቅድሚ ክልተ ሓጋይ፡ ሃና ፒልኪ ዝተባህለት ኣብ ቤተ-ፈተነ ፓወል ምሩቕ ተማሃሪት፡ ነዚ ብኸመይ ከም ዝገብሮ ኣርእያትኒ ነይራ። ነቲ ባክተርያዊ ምብስባስ ዘስዕብ ፋንጋስ ኣብ ንእሽቶ ፕላስቲክ ፔትሪ ዲሽ ኣማዕቢላቶ። በዚ ዕጹው መልክዕ፡ እቲ ፍሕሽው ኣራንሺ ዝሕብሩ ረኽሲ ንጹህን ዳርጋ ጽቡቕን ይመስል። ጠንቂ ጃምላዊ ሞትን ዕንወትን ምዃኑ ንምግማቱ ኣጸጋሚ እዩ።
እቲ ኣብ መሬት ዝነበረ ቀዛፊ ኣብ መሬት ተንበርኪኹ፡ ነቲ ሓሙሽተ ሚሊሜተር ዝቑመቱ ክፋል ናይ ሓንቲ ንእሽቶ ፈልሲ ምልክት ብምግባር፡ ብስካልፐል ሰለስተ ልክዕ ምቑራጽ ገበረ፡ ኣብቲ ቁስሊ ድማ ምብስባስ ለኸየ። ብናይ ፕላስቲክ ፊልም ዓሸገቶም። “ከም ባንድ-ኣይድ እዩ” በለት። እዚ ዘይተጻዋርነት “መቆጻጸሪ” ገረብ ስለዝኾነ፡ እቲ ረኽሲ ኣራንሺ ካብቲ ዝተኸተበሉ ቦታ ብቕልጡፍ ክዝርጋሕን ኣብ መወዳእታ ድማ ነቶም ንኣሽቱ ጕንዲ ክኸብቦምን ትጽቢት ኣለዋ። ቅድሚ ሕጂ ዝሓከመቶም ገለ ጂን ስርናይ ዝሓዙ ኣግራብ ኣርኣየትኒ። እቲ ረኽሲ ኣብቲ ምቑራጽ ጥራይ ዝተሓጽረ እዩ፣ ከም እተን ናብ ንእሽቶ ኣፍ ዝቐረባ ቀጠንቲ ኣራንሺ ከንፈር።
ኣብ 2013፡ ማይናርድን ፓወልን ኣብ ትራንስጀኒክ ሪሰርች ዓወቶም ኣፍሊጦም: ሕማም ቸስትነት ኣመሪካ ካብ ዝፍለጥ ድሕሪ 109 ዓመት፡ ዋላ ብዓቢ መጠን ዝነቐጹ ፋንጋስ እንተተሃርሞም፡ ንነብሶም ዝከላኸሉ ዝመስል ኣግራብ ፈጢሮም እዮም። ንኽብሪ ናይቲ ቀዳማይን ለጋስን ለጋሲኦም፡ ኣስታት 250 ሽሕ ዶላር ወፍሪ ገይሩ፡ ተመራመርቲ ድማ ኣግራብ ብስሙ ክጽውዕዎ ጸኒሖም እዮም። እዚ ዳርሊንግ 58 ይበሃል።
ዓመታዊ ኣኼባ ኒውዮርክ ቻፕተር ናይ ኣሜሪካን ቸስትነት ፋውንዴሽን ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ 2018 ኣብ ዝናብ ዝዘንበሉ ቀዳም ካብ ኒው ፓልትዝ ወጻኢ ኣብ ዝርከብ ትሑት ሆቴል ተኻይዱ።ኣስታት 50 ሰባት ተኣኪቦም። እዚ ኣኼባ ብኸፊል ሳይንሳዊ ኣኼባ ብኸፊል ድማ ናይ ቸስተን ምልውዋጥ ኣኼባ እዩ ነይሩ። ኣብ ድሕሪት ሓንቲ ንእሽቶ ናይ ኣኼባ ክፍሊ፡ እቶም ኣባላት ፍረታት ዝመልአ ቦርሳታት ዚፕሎክ ተለዋወጡ። እዚ ኣኼባ እዚ ድሕሪ 28 ዓመታት ንፈለማ እዋን ዳርሊንግ ወይ ማይናርድ ዘይተሳተፉሉ እዩ። ጸገማት ጥዕና ንኽልቲኦም ኣርሒቑዎም። ፕረዚደንት እታ ክለብ ኣለን ኒኮልስ፡ “እዚ ክንገብር ካብ ዝጸናሕና ነዊሕ ኮይኑ ኣሎ፡ ዳርጋ ዓመት ዓመት ድማ ንዝሞቱ ስቕ ንብል ኢና” ኢሉኒ። እዚ ከምዚ ኢሉ እናሃለወ፡ እቲ ስሚዒት ገና ተስፋ ዝህብ እዩ: እቲ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየረ ገረብ ንዓመታት ዝኣክል ኣድካሚ መርመራታት ድሕነትን ውጽኢታውነትን ሓሊፉ እዩ።
ኣባላት ናይቲ ምዕራፍ ብዛዕባ ኩነታት ነፍሲ ወከፍ ኣብ ግዝኣት ኒውዮርክ ዝነብር ዓቢ ኦም ቸስትነት ዝርዝር መእተዊ ሂቦም። ፒልኪን ካልኦት ተመረቕቲ ተማሃሮን፡ ከመይ ጌርካ ፖለን ትእክብን ትዕቅብን፡ ኣብ ትሕቲ መብራህቲ ውሽጢ ገዛ ቸስተን ከመይ ጌርካ ትዓቢ፡ ከምኡ’ውን ዕድመ ኣግራብ ንምንዋሕ ሓመድ ብረኽሲ ምብስባስ ብኸመይ ትመልእ ኣላልዮም። እቶም ብዙሓት ካብኣቶም ፖሊነሽን ዝገብሩን ናይ ገዛእ ርእሶም ኣግራብ ዘብቁሉን ኣፍልቢ ካሸው ዘለዎም ሰባት፡ ንመንእሰያት ሳይንቲስት ሕቶታት ኣቕሪቦምሎም።
ቦወል ነዚ ምዕራፍ ዘይወግዓዊ ዩኒፎርም ዝመስል ተኸዲኑ ኣብ መሬት ኣንበረ: ኣብ ጂንስ ዝተጠቕለለ ናይ ክሳድ ስረ። ንሱ ብሓደ ኣተሓሳስባ ዝገብሮ ስራሕ-ኣብ ዙርያ ዕላማ ሄርብ ዳርሊንግ ቸስተናት ንምምላስ ዝተወደበ ናይ ሰላሳ ዓመት ሞያ-ኣብቶም መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ናይ ሓሙሽተ ዓመት ናይ ምወላ ዑደት መጽናዕቲ ዘካይዱ ኣካዳሚያውያን ሳይንቲስት ሳሕቲ እዩ ዝረአ፡ ድሕሪኡ ድማ The promising results are handed over to others for commercialization. ዶን ሊዮፖልድ ዝተባህለ ኣብ ክፍሊ ስነ-ፍልጠት ኣከባብን ኣግራብን ፓወል ዝሰርሕ መሳርሕተይ፡ “ኣዝዩ ትኩርን ስነ-ስርዓት ዘለዎን እዩ” ኢሉኒ። "መጋረጃታት ይለብስ። ብኽንድዚ ዝኣክል ካልእ ነገራት ትኹረቱ ኣይስሕትን እዩ። ኣብ መወዳእታ እቲ መጽናዕቲ ምዕባለ ምስ ረኸበ፡ ኣመሓደርቲ ስቴት ዩኒቨርሲቲ ኒውዮርክ (SUNY) ርክብ ብምግባር፡ እቲ ዩኒቨርሲቲ ካብኡ ክጥቀም ምእንቲ፡ ንገረብኡ ፓተንት ሓቲቶም፡ ፓወል ግን ኣብዮም። ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ኣግራብ ከም ቀዳሞት ቸስትነት ኮይኖም ንሰባት ከምዘገልግሉ ገሊጹ።ሰባት ፓወል ኣብዚ ክፍሊ እዮም ዘለዉ።
ንሱ ግን ኣጠንቂቕዎም: ንመብዛሕትኡ ቴክኒካዊ ዕንቅፋታት ምስ ሰዓሩ: ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ኣግራብ ሕጂ እቲ ዝዓበየ ብድሆ ከጋጥሞም ይኽእል እዩ: መንግስቲ ኣሜሪካ። ቅድሚ ሒደት ሰሙናት፡ ፓወል፡ ዳርጋ 3000 ገጻት ዘለዎ ፋይል ናብቲ ብጀነቲካዊ ምምሕያሽ ዝተገብረሎም ተኽልታት ናይ ምጽዳቕ ሓላፍነት ዘለዎ ኣገልግሎት መርመራ ጥዕና እንስሳታትን ተኽልታትን ክፍሊ ሕርሻ ኣመሪካ ኣቕሪቡ። እዚ ንመስርሕ ምጽዳቕ ናይቲ ትካል ይጅምር: ነቲ መመልከቲ ምግምጋም: ርእይቶ ህዝቢ ምሕታት: መግለጺ ጽልዋ ከባቢ ምፍራይ: ርእይቶ ህዝቢ እንደገና ምሕታትን ውሳነ ምሃብን። እዚ ስራሕ እዚ ሓያሎ ዓመታት ክወስድ ይኽእል እዩ። ውሳነ እንተዘይሃልዩ እቲ ፕሮጀክት ደው ክብል ይኽእል እዩ። (ናይ መጀመርታ ናይ ህዝቢ ርእይቶ ግዜ ገና ኣይተኸፍተን።)
እቶም ተመራመርቲ ካልኦት ጥርዓናት ናብ ምምሕዳር መግብን መድሃኒትን ከቕርቡ መደብ ኣለዎም ምእንቲ ድሕነት መግቢ ናይቶም ብጀነቲካዊ መንገዲ ዝተቐየሩ ፍረታት ንምርግጋጽ፣ ኤጀንሲ ሓለዋ ከባቢ ድማ ብመሰረት ፌደራላዊ ሕጊ ጸረ-ባልዕ እዚ ገረብ ኣብ ከባቢኦም ዘስዕቦ ጽልዋ ክግምግም እዩ፣ እዚ ድማ ንኹሎም ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ተኽልታት ናይ... ስነ-ህይወታዊ። “እዚ ካብ ሳይንስ ንላዕሊ ዝተሓላለኸ እዩ!” ካብቶም ተዓዘብቲ ዝነበረ ሰብ ከምዚ ኢሉ።
"እወ።" ፓወል ድማ ተሰማምዐ። "ሳይንስ መሳጢ እዩ። ተስፋ ዘቑርጽ እዩ።" (ድሒሩ ከምዚ ኢሉኒ: "ብሰለስተ ዝተፈላለዩ ትካላት ምክትታል ልዕሊ ዓቐን እዩ። ብሓቂ ኣብ ምክልኻል ከባቢ ንዝፍጠር ምህዞ ይቐትሎ።")
ገረብኦም ውሑስ ምዃኑ ንምርግጋጽ፡ ጉጅለ ፓወል ዝተፈላለየ ፈተነታት ኣካይዱ። ንሳቶም ድማ ንፖለን ንህቢ ኦክሳሌት ኦክሳይድ ይምግቡ ነበሩ። ዕብየት ጠቐምቲ ፋንጋስ ኣብቲ ሓመድ ዓቂኖም። ነቲ ቆጽሊ ኣብ ማይ ገዲፎም ኣብ ት. ኣብ ዝኾነ ካብቶም መጽናዕትታት ዝኾነ ኣሉታዊ ሳዕቤን ኣይተራእየን-ብሓቂ፡ ብሓቂ፡ ኣፈጻጽማ ናይቲ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየረ ኣመጋግባ ካብ ቆጽሊ ገለ ዘይተቐየሩ ኣግራብ ዝሓሸ እዩ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ነቶም ፍረታት ናብ ኦክ ሪጅ ሃገራዊ ቤተ-ፈተነን ካልኦት ኣብ ተነሲ ዝርከቡ ቤተ-ፈተነታትን ንትንተና ሰዲዶምዎም፡ ምስቲ ብዘይተቐየሩ ኣግራብ ዝፈርዩ ፍረታት ዝኾነ ፍልልይ ኣይረኸቡን።
ከምዚ ዓይነት ውጽኢት ንተቖጻጸርቲ ከረጋግእ ይኽእል እዩ። ዳርጋ ንጂኤምኦ ዝቃወሙ ደለይቲ ፍትሒ ከህድኡ ከምዘይኮኑ ርዱእ እዩ። ጆን ዶውገርቲ ዝተባህለ ካብ ሞንሳንቶ ዝመጸ ጡረተኛ ሳይንቲስት፡ ንፓወል ብነጻ ናይ ምምኽኻር ኣገልግሎት ይህባ ነይሩ። ነዞም ተቓወምቲ “ተቓወምቲ” ኢሉ ሰመዮም። ንዓሰርተታት ዓመታት፡ ትካላት ኣከባቢ፡ ኣብ መንጎ ርሑቕ ዝዛመዱ ዓይነታት ጂናት ምንቅስቓስ ዘይተሓሰበ ሳዕቤን ከም ዘለዎ ከጠንቅቑ ጸኒሖም እዮም፡ ንኣብነት ካብ ተፈጥሮኣዊ ተኽልታት ዝበልጽ “ልዕለ ክርዳድ” ምፍጣር፡ ወይ ድማ ነቲ ተቐባሊ ከስዕቡ ዝኽእሉ ናይ ወጻኢ ጂናት ምትእትታው The possibility of harmful mutations in the DNA of the species. ኩባንያታት ፓተንት ንምርካብን ንህይወታውያን ንምቁጽጻርን ጀነቲካዊ ምህንድስና ከይጥቀማ እውን ይሻቐላ።
ኣብዚ እዋን’ዚ፡ ፓወል ብቐጥታ ካብ ምንጭታት ኢንዱስትሪ ዝኾነ ገንዘብ ከምዘይረኸበን፡ እቲ ንላቦራቶሪ ዝግበር ወፈያ ገንዘብ “ዘይተኣሳሰር” ምዃኑን ኣጽኒዑ። ይኹን እምበር፡ ኣዳላዊት “መርበብ ከባቢ ደቀባት” ዝበሃል ትካል ብሬንዳ ጆ ማክማናማ፡ ኣብ 2010 ዝተገብረ ስምምዕ ኣመልኪታ፡ ሞንሳንቶ ንቸስትናት ፋውንዴሽንን መሻርኽቱ ትካሉን ኒውዮርክ The chapter ንኽልተ ጀነቲካዊ ምምሕያሽ ፓተንት ፍቓድ ሂቡ። (ፓወል ሞንሳንቶ ሓዊሱ ኣበርክቶታት ኢንዱስትሪ ካብ ጠቕላላ ካፒታል ስራሕ ትሕቲ 4% ከም ዝሕዝ ገሊጹ።) ማክማናማ ሞንሳንቶ (ኣብ 2018 ብባየር ዝተዓደገ) ነቲ ኣብ መጻኢ ምድግጋም ናይቲ ገረብ ዝመስል ብምድጋፍ ብሕቡእ ፓተንት ንምርካብ ይደሊ ከምዘሎ ይጥርጥር። ርእሰ-ኣልቦ ፕሮጀክት። “ሞንሳን ኩሉ ክፉእ እዩ” በለቶ ብግልጺ።
ፓወል፡ እቲ ኣብ 2010 ዝተገብረ ስምምዕ ዝነበረ ፓተንት ግዜኡ ከምዝሓለፈን፡ ዝርዝር ናይታ ገረብኡ ኣብ ሳይንሳዊ ጽሑፋት ብምግላጽ፡ እታ ገረብ ፓተንት ክትረክብ ከምዘይትኽእል ከምዘረጋገጸን ገሊጹ። እዚ ግን ንዅሉ ጭንቀት ከም ዘየወግድ ተገንዘበ። ንሱ ድማ “ንሞንሳንቶ መመላእታ ጥራይ ኢኻ ዝብል ሰብ ከም ዝብሎ እፈልጥ እየ።” “እንታይ ክትገብር ትኽእል? ክትገብሮ እትኽእል ነገር የለን።”
ቅድሚ ሓሙሽተ ዓመት ኣቢሉ፡ መራሕቲ ኣሜሪካን ቸስትነት ፋውንዴሽን፡ ብሃይብሪዳይዜሽን ጥራይ ዕላማኦም ክወቅዑ ከምዘይክእሉ ስለዝደምደሙ፡ ነቲ ናይ ፓወል መደብ ጀነቲክ ምህንድስና ተቐቢሎምዎ። እዚ ውሳነ እዚ ገለ ዘይምርድዳእ ፈጢሩ። ኣብ መጋቢት 2019፡ ፕረዚደንት ናይቲ ፋውንዴሽን ምዕራፍ ማሳቹሰትስ-ሮድ ኣይላንድ ሎይስ ብሬኦልት-ሜሊካን፡ ነቲ ኣብ ቡፋሎ ዝመደበሩ ጸረ ጂን ምህንድስና ዝኾነ ትካል ግሎባል ፍትሒ ስነ-ህይወት ፕሮጀክት (ግሎባል ፍትሒ ፕሮጀክት) ብምጥቃስ ካብ ስልጣኑ ወሪዱ። ፕሮጀክት ስነ-ህይወት ፍትሒ) ዝብል ስነ-ሞጎት፤ በዓል ቤታ ደኒስ ሜሊካን እውን ካብቲ ቦርድ ወጺኡ። ብፍላይ እቶም መጻምድቲ፡ ፓወል ዝሰርሖ ቸስትነት “ትሮጃን ሆርስ” ክኸውን ከም ዝኽእል ስክፍታ ከም ዝነበሮም፡ እዚ ድማ ካልኦት ንግዳዊ ኣግራብ ብጀነቲካዊ ምህንድስና ሱፐርቻርጅ ንኽገብሩ መንገዲ ከም ዝጸረገ ነጊሩኒ።
ሱዛን ኦፉት ዝተባህለት ናይ ሕርሻ ስነ-ቑጠባ ክኢላ፡ ኣደ መንበር ናይቲ ኣብ 2018 ኣብ ልዕሊ ባዮቴክኖሎጂ ኣግራብ መጽናዕቲ ዘካየደ ሃገራዊ ኣካዳሚ ኮሚተ ሳይንስ፡ ምህንድስናን ሕክምናን ኮይና ተገልግል።መንግስቲ ዝገብሮ መስርሕ ምቁጽጻር ኣብ ጸቢብ ጉዳይ ባዮሎጂካዊ ሓደጋታት ዘተኮረ ምዃኑን፡ ከምቶም ብጸረ-GMO ደለይቲ ፍትሒ ዝለዓሉ ሰፊሕ ማሕበራዊ ስክፍታታት ዳርጋ ኣብ ግምት ኣእትዩ ከምዘይፈልጥን ኣመልኪቱ። “ውሽጣዊ ዋጋ ጫካ እንታይ እዩ?” ከም ኣብነት ናይ ሓደ ጸገም፡ እቲ መስርሕ ኣይተፈትሐን ኢላ ሓቲታ። "ኣግራብ ናይ ገዛእ ርእሱ ጽቡቕ ረብሓ ኣለዎ ድዩ? ናይ ምትእትታው ውሳነታት ክንወስድ ከለና ነዚ ኣብ ግምት ከነእቱ ሞራላዊ ግዴታ ኣለና ድዩ?"
መብዛሕትኦም እቶም ዘዘራረብክዎም ሳይንቲስት ብዛዕባ ኣግራብ ፓወል ዝጭነቑሉ ምኽንያት ውሑድ እዩ፣ ምኽንያቱ እቲ ጫካ ርሑቕ ዝኸይድ ዕንወት ኣጋጢምዎ እዩ: ምቑራጽ ኣግራብ: ዕደና: ምዕባለ: ከምኡውን መወዳእታ ዘይብሉ መጠን ጣንጡን ኣግራብ ዘጥፍኡ ሕማማትን። ካብኣቶም ድማ ቸስትነት ዊልት An opening ceremony ምዃኑ ተረጋጊጹ ኣሎ። ኣብ ሚልብሩክ፡ ኒውዮርክ ኣብ ዝርከብ ካሪ ኢኮሲስተም ኢንስቲትዩት ተመራማሪ ስነ-ህይወት ኣግራብ ጋሪ ሎቨት፡ “ኩሉ ግዜ ሓደስቲ ምሉኣት ህይወታውያን ነተኣታቱ ኢና” ኢሉ። “ጽልዋ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየረ ቸስተናት ኣዝዩ ዝነኣሰ እዩ።”
ኣብ ቀረባ እዋን ካብ ዩኒቨርሲቲ ዊስኮንሲን-ማዲሰን ጡረታ ዝወጸ ዶናልድ ዋለር ዝተባህለ ተመራማሪ ስነ-ህይወት ኣግራብ፡ ካብዚ ንላዕሊ ከይዱ። "ብሓደ ወገን ኣብ መንጎ ሓደጋን ዓስብን ቁሩብ ሚዛን እገልጽ። በቲ ካልእ ወገን ድማ ንሓደጋታት ርእሰይ ጥራይ እየ ዝሃርም" ኢሉኒ። እዚ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየረ ገረብ ነቲ ጫካ ሓደጋ ክኸውን ይኽእል እዩ። ብኣንጻሩ፡ “ኣብ ትሕቲ እቲ ዓስቢ ዘሎ ገጽ ብቐለም ጥራይ እዩ ዚውሕዝ።” ንሱ፡ ንኽነቅጽ ዝጻወር ቸስተን ኣብ መወዳእታ ነዚ ኣብ ውግእ ዘሎ ጫካ ከም ዝዕወተሉ ገሊጹ። ሰባት ተስፋ የድልዮም እዩ። ሰባት ምልክታት የድልዮም እዩ። ” ።
ፓወል ህድእ ኢሉ ክጸንሕ ዝፍትን ኮይኑ፡ ተጠራጠርቲ ጀነቲካዊ ምህንድስና ግን ከናውጽዎ ይኽእሉ እዮም። “ንዓይ ትርጉም የብሎምን” በለ። “ኣብ ሳይንስ ዝተመስረቱ ኣይኮኑን።” መሃንድሳት ዝሓሸ መካይን ወይ ስማርትፎናት ከፍርዩ ከለዉ ዘማርር ሰብ ስለዘየለ፡ ዝሓሸ ዲዛይን ዘለዎም ኣግራብ እንታይ ጸገም ከምዘለዎ ክፈልጥ ይደሊ። ፓወል፡ "እዚ ክሕግዝ ዝኽእል መሳርሒ'ዩ" ኢሉ። "ንምንታይ ነዚ መሳርሒ ክንጥቀመሉ ኣይንኽእልን ትብል? ፊሊፕስ ስክሩድራይቨር ክንጥቀም ንኽእል ኢና፡ ግን ንቡር ስክሩድራይቨር ኣይንጥቀምን፡ ብኣንጻሩ ድማ?"
ኣብ መጀመርታ ወርሒ ጥቅምቲ 2018 ንፓወል ኣሰንየ ናብ ሓደ ካብ ሲራክስ ንደቡብ ዝርከብ ልኡም ናይ ሜዳ መደበር ከድኩ። መጻኢ ናይቲ ኣመሪካዊ ዓይነት ቸስትነት ክዓቢ ተስፋ ገይሩ። እቲ ቦታ ዳርጋ ምድረበዳ ኮይኑ፡ ሓደ ካብቶም ውሑዳት ኣግራብ ክበቁሉ ዝፍቀደሎም ቦታታት እዩ። እቲ ውጽኢት ናይቲ ንነዊሕ እዋን ዝተደርበየ ፕሮጀክት ምርምር ዝኾነ ነዋሕቲ ተኽልታት ጽሕድን ላርችን፡ ካብቲ ዝሰፍሐ ንፋስ ርሒቑ ናብ ምብራቕ ይግልበጥ፡ እዚ ድማ ነቲ ከባቢ ቁሩብ ርኹስ ስምዒት ይህቦ።
ኣብ ቤተ-ፈተነ ፓወል ዝርከብ ተመራማሪ ኣንድሪው ኒውሃውስ፡ ድሮ ሓደ ካብቶም ንሳይንቲስት ዝበለጹ ኣግራብ፡ ማለት ካብ ደቡባዊ ቨርጂንያ ዝመጸ ዱር ቸስትነት ይሰርሕ ኣሎ። እታ ገረብ ኣስታት 25 ጫማ ቁመት ዘለዋ ኮይና፡ ብዘይ መደብ ኣብ ዝተሰርዐ ኣታኽልቲ ቸስትነት ብ10 ጫማ ቁመት ዘለዎ ሓጹር ሓራምዝ ዝተኸበበት እያ ትዓቢ። እታ ናይ ቤት ትምህርቲ ቦርሳ ኣብ ጫፋት ገለ ጨናፍር እታ ገረብ ተኣሲራ ነበረት። ኒውሃውስ፡ እቲ ውሽጣዊ ፕላስቲክ ቦርሳ ኣብቲ ሳይንቲስት ኣብ ወርሒ ሰነ ዘመልከትዎ ፖለን ዳርሊንግ 58 ተዓጽዩ ከምዝነበረን፡ እቲ ደጋዊ ብሓጺን ዝተሰርሐ መትረብ ዘለዎ ቦርሳ ድማ ነቶም ሽኮርያታት ካብ ዝዓቢ ቡርር ከምዘርሕቑን ገሊጹ። ምሉእ ኣወዳድባ ብጥብቂ ክትትል ክፍሊ ሕርሻ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ እዩ ዘሎ፤ ቅድሚ ምውጋድ ምቁጽጻር፡ ኣብ ሓጹር ወይ ኣብ ቤተ-ፈተነ ተመራማሪ ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተወሰኸ ጂን ዘለዎም ኣግራብ ዝመጽእ ፖለን ወይ ፍረታት ክግለል ኣለዎ።
ኒውሃውስ ኣብቲ ጨናፍር ንዝንቀሳቐስ ናይ ምግራዝ መቑረጺታት ኣመሓይሹ። ብገመድ እናሰሓበ፡ እቲ ስንቂ ተሰባበረ፡ እቲ ቦርሳ ድማ ወዲቑ። ኒውሃውስ ቀልጢፉ ናብቲ ዝቕጽል ቦርሳ ዝሓዘ ጨንፈር ብምኻድ ነቲ መስርሕ ደገሞ። ፓወል ነቶም ዝወደቑ ቦርሳታት ኣኪቡ ኣብ ዓቢ ፕላስቲክ ቦርሳ ጎሓፍ ኣቐሚጥዎም፡ ልክዕ ከምቲ ንባዮሃዛርዳስ ንብረት ምሕላው።
ኒውሃውስን ሃና ፒልኪን ናብ ቤተ-ፈተነ ምስ ተመልሱ፡ ነቲ ቦርሳ ባዶ ገይሮም ካብቲ ቀጠልያ ቡርታታት ቀልጢፎም ቡናዊ ፍረታት ኣውጽኡ። እቶም እሾኽ ናብ ቆርበት ከይኣትዉ ይጥንቀቑ፡ እዚ ድማ ኣብ ምርምር ቸስትነት ሞያዊ ሓደጋ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ እዋን፡ ንዅሉ ክቡር ብጀነቲካዊ ኣገባብ እተቐየረ ፍረታት ይፈትውዎ ነበሩ። ኣብዚ ግዜ እዚ ኣብ መወዳእታ ብዙሕ ነይርዎም: ልዕሊ 1000። ፒርኪ፡ “ኩላትና ሕጉሳት ንኣሽቱ ሳዕስዒታት ንገብር ኣለና” ኢሉ።
ድሕሪ ቀትሪ ፓወል ነተን ቸስተን ሒዝወን ናብቲ ኣብ ሎቢ ዝርከብ ቤት ጽሕፈት ኒል ፓተርሰን ከደ። መዓልቲ ደቀባት (መዓልቲ ኮሎምበስ) ስለዝነበረ፡ ተሓጋጋዚ ዳይረክተር ማእከል ደቀባትን ኣከባብን ESF፡ ፓተርሰን፡ ካብቲ ንደቀባት ዝምልከት ምርኢት መግቢ መሪሑ ዝነበረ ርብዒ ናይቲ ቀጽሪ ገና ተመሊሱ ነይሩ። ክልተ ደቁን ጓል ሓፍቱን ኣብ ቤት ጽሕፈት ብኮምፒተር ይጻወቱ ኣለዉ። ኩሉ ሰብ ቆልዓ ቆሪጹ ፍረታት በሊዑ። ፓወል ብጣዕሳ “ክሳብ ሕጂ ቁሩብ ቀጠልያ እዮም” በለ።
ህያብ ፓወል ብዙሕ ዕላማ ዘለዎ እዩ። ንሱ፡ መርበብ ፓተርሰን ተጠቒሙ ኣብ ሓደስቲ ከባቢታት ቸስተን ንምትካል ተስፋ ብምግባር ዘርኢ ይዕድል ኣሎ፡ ኣብኡ ድማ ኣብ ውሽጢ ሒደት ዓመታት ብጀነቲካዊ መንገዲ ዝተቐየረ ፖለን ክቕበሉ ይኽእሉ። ኣብ ውሕሉል ዲፕሎማሲ ቸስተን እውን ተዋፊሩ።
ፓተርሰን ኣብ 2014 ብኢኤስኤፍ ምስ ተቖጽረ፡ ፓወል ካብ ኦኖንዳጋ ኔሽን ረዚደንት ቴሪቶሪ ሒደት ማይላት ጥራይ ርሒቑ ብጀነቲካዊ ምህንድስና ዝተሰርሑ ኣግራብ ይፍትን ከም ዝነበረ ፈሊጡ። እዚ ዳሕረዋይ ካብ ሲራክስ ንደቡብ ሒደት ማይላት ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ጫካ ይርከብ። ፓተርሰን እቲ ፕሮጀክት እንተተዓዊቱ፡ ንሕማም ዝጻወሩ ጂናት ኣብ መወዳእታ ናብቲ መሬት ኣትዮም ምስቶም ኣብኡ ዝተረፉ ቸስተናት ከም ዝሰግሩን፡ በዚ ድማ ነቲ ንመንነት ኦኖዳጋ ኣዝዩ ኣገዳሲ ዝኾነ ጫካ ከም ዝቕይሮን ተገንዚቡ። ብተወሳኺ፡ ገለ ካብ ደቀባት ማሕበረሰባት ዝመጹ ሓዊሱ ደለይቲ ፍትሒ፡ ኣብ ካልእ ቦታታት ብጀነቲካዊ ለውጢ ዝተቐየሩ ህይወታውያን ክቃወሙ ዝድርኾም ዘሎ ስክፍታታት ሰሚዑ። ንኣብነት፡ ቀቢላ ዩሮክ፡ ኣብ 2015፡ ኣብ ሰሜናዊ ካሊፎርንያ ዕቑባ ጂኤምኦ ኣጊዱ፡ ብሰንኪ ስክፍታታት ኣእካልን ምግፋፍ ዓሳ ሳልሞንን ክብከል ይኽእል እዩ።
ፓተርሰን፡ "እዚ ኣብዚ ከም ዘጋጠመና ይርዳኣኒ'ዩ፤ እንተወሓደ ዕላል ክንገብር ይግባእ" ኢሉኒ። ኣብቲ ብኢኤስኤፍ ዝተኻየደ ኣኼባ ኤጀንሲ ሓለዋ ከባቢ 2015፡ ፓወል ንኣባላት ደቀባት ኒውዮርክ ጽቡቕ ልምምድ ዝገበረ መደረ ኣስሚዑ። ድሕሪ እቲ መደረ፡ ፓተርሰን ሓያሎ መራሕቲ “ኣግራብ ክንተክል ይግባእ!” እቲ ዝነበሮም ኒሕ ንፓተርሰን ኣገረሞ። ንሱ ድማ፡ “ኣይተጸበኹዎን” በለ።
ይኹን እምበር፡ ድሒሩ እተገብረ ዝርርባት፡ ኦም ቸስተን ኣብ ባህላዊ ባህላ ዝነበሮ ተራ ብሓቂ ዚዝክሩ ውሑዳት እዮም። ፓተርሰን ዝገበሮ ስዒቡ ዝመጽእ መጽናዕቲ፡ ማሕበራዊ ናዕብን ስነ-ህይወታዊ ዕንወትን ኣብ ሓደ እዋን ኣብ ዝፍጸመሉ ዝነበረ እዋን፡ መንግስቲ ኣመሪካ ሰፊሕ ናይ ግዱድ ምውጋድን ምውህሃድን ውጥን የተግብር ከም ዝነበረን፡ እቲ ለበዳ ድማ ከም ዝመጸን ሓቢሩ። ከም ካልእ ብዙሕ ነገራት፡ እቲ ኣብቲ ከባቢ ዝነበረ ናይ ከባቢ ቸስተን ባህሊ ጠፊኡ ኣሎ። ፓተርሰን ብተወሳኺ ኣብ ጀነቲካዊ ምህንድስና ዘሎ ኣረኣእያ ኣዝዩ ዝተፈላለየ ምዃኑ ረኺቡ። ኣፍራዪ በትሪ ላክሮስ ኦኖዳ ኣልፊ ጃክስ ካብ ዕንጨይቲ ቸስትነት በትሪ ንምስራሕ ሃንቀውታ ከምዘለዎን ነቲ ፕሮጀክት ይድግፎን እዩ። ካልኦት ድማ እቲ ሓደጋ ኣዝዩ ዓቢ ስለዝመስሎም ንኣግራብ ይቃወሙ።
ፓተርሰን ነዞም ክልተ መርገጺታት ይርድኦም እዩ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ከምዚ ኢሉኒ:- “ከም ሞባይልን ውላደይን እዩ” ኢሉኒ። ውላዱ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ካብ ትምህርቲ ናብ ገዝኡ ይምለስ ከምዘሎ ኣመልኪቱ። "ሓደ መዓልቲ ኩሉ ወጺአ፤ ንኽራኸቡ፡ ይመሃሩ ኣለዉ። ንጽባሒቱ፡ ከምዚ፡ ካብቶም ነገራት ንገላገል።" ምስ ፓወል ንዓመታት ዝገበሮ ዝርርብ ግን ነቲ ዝነበሮ ጥርጣረ ኣዳኺምዎ። ቅድሚ ነዊሕ እዋን፡ ብማእከላይ ገምጋም ዘርኢ 58 ኣግራብ ዳርሊንግ፡ እቲ ዝተኣታተወ ጂን ከምዘይህልዎን፡ እዚ ማለት ድማ ​​እቶም መበቆላውያን ቸስተናት በረኻ ኣብቲ ጫካ ክዓብዩ ምዃኖምን ፈሊጡ። እዚ ዓቢ ጸገም ከምዘወገደ ፓተርሰን ገሊጹ።
ኣብ ወርሒ ጥቅምቲ ኣብ ዝገበርናዮ ምብጻሕ፡ ንፕሮጀክት ጂኤም ምሉእ ብምሉእ ክድግፎ ዘይከኣለሉ ምኽንያት፡ ፓወል ብዛዕባ እቶም ምስታ ገረብ ወይስ ምስታ ገረብ ዝራኸቡ ሰባት ይግደስ ስለዘይፈልጥ ምዃኑ ነጊሩኒ። ፓተርሰን ኣፍልቡ እናጠፍአ፡ “እንታይ ከም ዘለዎ ኣይፈልጥን እየ” በለ። ኣብ መንጎ ሰብን ​​ቸስተንን ዘሎ ርክብ ክምለስ እንተኽኢሉ ጥራይ እዩ ነዛ ገረብ ዳግማይ ምርካብ ከምዘድሊ ገሊጹ።
ነዚ ንምትግባር ድማ፡ ፓወል ዝሃቦ ፍረታት ቸስተናት ፑዲንግን ዘይትን ንምስራሕ ክጥቀመሉ መደብ ከምዘለዎ ገሊጹ። ነዞም መግብታት ናብ ግዝኣት ኦኖንዳጋ ኣምጺኡ ሰባት ጥንታዊ መኣዛታቶም ዳግማይ ንኽረኽቡ ክዕድም እዩ። ንሱ ድማ፡ "ከምኡ ክኸውን ተስፋ እገብር፡ ንሓደ ናይ ቀደም ዓርክኻ ሰላምታ ምሃብ እዩ ዝመስል። ካብቲ ዝሓለፈ ግዜ ደው ዝበልካሉ ቦታ ናብ ኣውቶቡስ ክትድይብ ጥራይ እዩ ዘድልየካ" ኢሉ።
ፓወል ኣብ ወርሒ ጥሪ ካብ ቴምፕልተን ዎርልድ ቻሪቲ ፋውንዴሽን 3.2 ሚልዮን ዶላር ህያብ ተቐቢሉ፡ እዚ ድማ ፓወል ኣብተን ተቖጻጸርቲ ትካላት እናተጓዕዘን ትኹረት ምርምርኡ ካብ ጀነቲክስ ናብ ጭቡጥ ክውንነት ናይቲ ምሉእ ጽገና መልክዓ ምድሪ እናሰፍሐን ናብ ካልእ ክኸይድ ዘኽእሎ እዩ። መንግስቲ በረኸት እንተሂብዎ፡ ፓወልን ካብ ኣሜሪካን ቸስትነት ፋውንዴሽን ዝመጹ ሳይንቲስትን ክዕምብብ ክፈቕዱሉ ክጅምሩ እዮም። ፖለንን ተወሳኺ ጂናቱን ኣብቲ ዝጽበዩ ዝነበሩ መትሓዚታት ካልኦት ኣግራብ ክነፍሕ ወይ ክብራሽ ክግበር እዩ፣ ዕጫ ናይቶም ብጀነቲካዊ ኣገባብ ዝተቐየሩ ቸስተናት ድማ ካብቲ ዝተቖጻጸረ ናይ ፈተነ ሃዋህው ነጻ ኮይኑ ክግንፍል እዩ። እቲ ጂን ኣብ ሜዳን ኣብ ቤተ-ፈተነን ክዕቀብ ይኽእል እዩ ኢልና እንተወሰድናዮ፡ እዚ ርግጸኛ ኣይኮነን፡ ኣብ ጫካ ድማ ክዝርጋሕ እዩ-እዚ ሳይንቲስት ዝምነይዎ ስነ-ህይወታዊ ነጥቢ ኮይኑ፡ ኣኽረርቲ ግን ዝፈርሕዎ እዩ።
ድሕሪ ምዝንጋዕ ኦም ቸስትነት ምህላዉ፡ ክትገዝእ ትኽእል ዲኻ? እወ፡ ኒውሃውስ፡ እቲ ውጥን ከምኡ እዩ ነይሩ ኢሉ። ተመራመርቲ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ሰሙን ኣግራብ መዓስ ከም ዝረኽብዎ ተሓቲቶም እዮም።
ኣብዛ ፓወል፡ ኒውሃውስን መሳርሕቱን ዝነብሩላ ዓለም፡ ሃገር ብምልእታ ገረብኦም ትጽበ ከምዘላ ክስምዓካ ቀሊል እዩ። ይኹን እምበር፡ ካብቲ ናይ መጽናዕቲ ሕርሻ ንሰሜን ሓጺር ርሕቀት ብማእከል ከተማ ሲራክስ ኣቢልካ ምዝዋር፡ ኣመሪካውያን ቸስተናት ካብ ዝጠፍኡ ንደሓር ኣብ ከባብን ሕብረተሰብን ክሳብ ክንደይ ዓሚቝ ለውጢ ከም እተራእየ ዘዘኻኽር እዩ። ቸስትናት ሃይትስ ድራይቭ ኣብ ሰሜን ሲራክስ ኣብ እትርከብ ንእሽቶ ከተማ ትርከብ። ሰፊሕ መእተዊ መንገዲ፡ ጽፉፍ ሳዕሪ፡ ሓሓሊፉ ድማ ኣብ ቅድሚት መረባ ዝተነጥበ ንኣሽቱ ስልማት ኣግራብ ዘለዎ ተራ መንበሪ ጎደና እዩ። . እቲ ትካል ዕንጨይቲ ዳግማይ ምትንሳእ ቸስተን ኣየድልዮን እዩ። እቲ ኣብ ቸስተን ዝተመስረተ ዓርሱ ዝኸኣለ ሕርሻዊ ቁጠባ ሙሉእ ብሙሉእ ጠፊኡ። ካብ ኣዝዩ ተሪር ቡር ልስሉስን ምቁርን ፍረታት ዘውጽእ ሰብ ዳርጋ የለን። መብዛሕትኦም ሰባት ኣብቲ ጫካ ዝጎደለ ነገር ከምዘየለ እኳ ኣይፈልጡን ይኾኑ።
ደው ኢለ ኣብ ጥቓ ቀላይ ኦኖንዳጋ ኣብ ትሕቲ ጽላል ናይቲ ዓቢ ጻዕዳ ሓሙኽሽቲ ገረብ ፒክኒክ ድራር በልዕኩ። እታ ገረብ ብድሙቕ ቀጠልያ ግራጭ ቦረራት ተዋሒጣ ነበረት። ኣብቲ ቅርፊት ብጣንጡ ዝሰርሕዎ ቀዳዳት ይርእዮ ኣለኹ። ቆጽሉ ክስእን ይጅምር ድሕሪ ቁሩብ ዓመታት ድማ ክመውትን ክፈርስን ይኽእል እዩ። ካብቲ ኣብ ሜሪላንድ ዝርከብ ገዛይ ናብዚ ንምምጻእ ጥራይ፡ ብመኪና ኣሽሓት ዝሞቱ ኣግራብ ሓሙኽሽቲ ሓሊፈ፡ ኣብ ወሰን ጽርግያ ዝለዓሉ ዕርቃኖም ዝወጹ ጨናፍር ፒችፎርክ ነበሩ።
ኣብ ኣፓላቺያ፡ እቲ ኩባንያ ኣብ ታሕቲ ከሰል ንምርካብ ካብ ዝሰፍሐ ከባቢ ቢትላዋ ኣግራብ ቆሪጹ ኣሎ። ልቢ ሃገር ከሰል ምስ ልቢ እታ ናይ ቀደም ሃገር ቸስተን ይጋጠም። ኣሜሪካን ቸስትነት ፋውንዴሽን ምስተን ኣብ ዝተደርበየ ዕደና ከሰል ኣግራብ ዝተኸላ ትካላት ይሰርሕ ነይሩ፣ ሕጂ ድማ ኣግራብ ቸስትነት ኣብቲ በቲ ሓደጋ ዝተሃስየ ኣሽሓት ኤከር መሬት ይበቁል። እዞም ኣግራብ እዚኣቶም ኣካል ናይቶም ንባክተርያ ዝመጽእ ምብስባስ ዝጻወሩ ድቀ-ኣግራብ ጥራይ እኳ እንተዀኑ፡ ሓደ መዓልቲ ምስቶም ጥንታውያን ግዙፋት ጫካታት ክወዳደሩ ዝኽእሉ ሓድሽ ወለዶ ኣግራብ ተመሳሳሊ ኪዀኑ ይኽእሉ እዮም።
ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ግንቦት፡ ኣብ ከባቢ ኣየር ዝርከብ ትሕዝቶ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ንመጀመርታ ግዜ 414.8 ክፋል ኣብ ሚልዮን በጺሑ። ከም ካልኦት ኣግራብ፡ ካብ ማይ ወጻኢ ዝኾነ ክብደት ኣመሪካውያን ቸስተናት ኣስታት ፍርቂ ናይቲ ካርቦን እዩ። ኣብ ሓደ ቁራጽ መሬት ከተዕብዮም እትኽእል ነገራት ውሑዳት እዮም፡ ካብቲ ዝዓቢ ኦም ቸስትነት ንላዕሊ ካብ ኣየር ካርቦን ብቕልጡፍ ክምጥጡ ዝኽእሉ። ነዚ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ዋል ስትሪት ጆርናል ዝተሓትመ ጽሑፍ፡ “ካልእ ሕርሻ ቸስትነት ንግበር” ዝብል ሓሳብ ኣቕሪቡ።