ከምዚ ኣብዚ ተገሊጹ ዘሎ ፋብሪካታት ሲሚንቶ ቀንዲ ምንጪ ናይቲ ንክሊማ ዝሞቕ ካርቦን ዳይኦክሳይድ እዩ። ገለ ካብዞም ብከላታት ግን ናብ ሓድሽ ዓይነት ነዳዲ ክቕየሩ ይኽእሉ። እዚ ጨው እዚ ንዓሰርተታት ዓመታት ወይ ልዕሊኡ ብዘይ ስግኣት ክኽዘን ይኽእል።
እዚ ካልእ ዛንታ ናይቲ ንለውጢ ክሊማ ከዝሕሉሉ ዝኽእሉ፡ ጽልዋታቱ ከጉድሉ ዝኽእሉ፡ ወይ ድማ ማሕበረሰባት ምስቲ ብቕልጡፍ ዝቕየር ዘሎ ዓለም ክጻወሩ ዝሕግዙ ሓደስቲ ቴክኖሎጂታትን ተግባራትን ዝጥምት ተኸታታሊ ዛንታ እዩ።
ልሙድ ዝኾነ ጋዝ ምድረበዳ ካርቦን ዳይኦክሳይድ (CO2) ዝለቅቕ ንጥፈታት፡ ንከባቢ ምድሪ ንምውዓይ ኣበርክቶ ይገብር። ካብ ኣየር CO2 ኣውጺእካ ምኽዛን ዝብል ሓሳብ ሓድሽ ኣይኮነን። ብፍላይ ሰባት ዓቅሚ ምስ ዝህልዎም ግን ክትገብሮ ኣጸጋሚ እዩ። ሓድሽ ስርዓት ንጸገም ብከላ CO2 ብቁሩብ ዝተፈልየ መንገዲ ይፈትሖ። ነቲ ክሊማ ዝሞቕ ጋዝ ብኬሚካል ናብ ነዳዲ ይቕይሮ።
ብ15 ሕዳር፡ ተመራመርቲ ካብ ካምብሪጅ ዝርከብ ማሳቹሰትስ ኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ (MIT)፡ ነቲ መሰረት ዝሰበረ ውጽኢቶም ኣብ መጽሔት ሴል ሪፖርትስ ፊዚካል ሳይንስ ኣሕቲሞም።
እቲ ሓድሽ ስርዓቶም ኣብ ክልተ ዝተኸፋፈለ እዩ። እቲ ቀዳማይ ክፋል ካብ ኣየር ዝወጽእ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ናብ ፎርሜት ዝበሃል ሞለኪዩል ብምቕያር ነዳዲ ምፍራይ ዘጠቓልል እዩ። ፎርማት ልክዕ ከም ካርቦን ዳይኦክሳይድ ሓደ ኣቶም ካርቦንን ክልተ ኣቶማት ኦክስጅንን ከምኡ’ውን ሓደ ኣቶም ሃይድሮጅን ዝሓዘ እዩ። ፎርማት ካልኦት ሓያሎ ባእታታት እውን ዝሓዘ እዩ። እቲ ሓድሽ መጽናዕቲ ካብ ሶድየም ወይ ፖታስየም ዝመጽእ ፎርሜት ጨው ተጠቒሙ።
መብዛሕትኦም ዋህዮታት ነዳዲ ብሃይድሮጅን ዚሰርሑ እዮም፣ እዚ ጋዝ እዚ ንምጉዕዓዝ ሻምብቆታትን ጸቕጢ ዘለዎም ታንክታትን የድልዮም እዩ። ይኹን እምበር፡ ዋህዮታት ነዳዲ ብፎርማት እውን ክሰርሑ ይኽእሉ እዮም። ፎርሜት ምስ ሃይድሮጅን ዝመጣጠን ትሕዝቶ ጸዓት ከም ዘለዎ፡ ንምምዕባል እቲ ሓድሽ ስርዓት ዝመርሐ ሳይንቲስት ንዋት ሊ ጁ ይዛረብ። ፎርሜት ካብ ሃይድሮጅን ገለ ብልጫታት ከም ዘለዎ ሊ ጁ ኣመልኪቱ። ዝያዳ ውሑስ ኮይኑ ልዑል ጸቕጢ ዘለዎ ምኽዛን ኣየድልዮን እዩ።
ተመራመርቲ ኤምኣይቲ፡ ካብ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ዘፍርይዎ ፎርማት ንምፍታን ዝሕግዝ ነዳዲ ዋህዮ ፈጢሮም እዮም። ፈለማ ነቲ ጨው ምስ ማይ ሓዋዊሶምዎ። ብድሕሪኡ እቲ ምትሕውዋስ ናብ ዋህዮ ነዳዲ ይምገብ ነበረ። ኣብ ውሽጢ እቲ ነዳዲ ዋህዮ፡ እቲ ፎርማት ብኬሚካላዊ ርክብ ኤሌክትሮናት ይለቅቕ ነበረ። እዞም ኤሌክትሮናት ካብቲ ኣሉታዊ ኤሌክትሮድ ናይቲ ነዳዲ ዋህዮ ናብቲ ኣወንታዊ ኤሌክትሮድ ብምውሓዝ ንሓደ ኤሌክትሪካዊ ሰርኪዩት ይዛዝሙ ነበሩ። እዞም ዝውሕዙ ኤሌክትሮናት፡ ማለት ኤለክትሪካዊ ዋሕዚ፡ ኣብ እዋን እቲ ፈተነ ን200 ሰዓታት ተረኺቦም እዮም።
ምስ ሊ ኣብ ኤምኣይቲ ዝሰርሕ ሳይንቲስት ንብረት ዠን ዣንግ፡ ጋንትኡ ኣብ ውሽጢ ዓሰርተ ዓመት ነቲ ሓድሽ ቴክኖሎጂ ክዓቢ ከምዝኽእል ተስፋ ኣለዎ።
ጉጅለ መጽናዕቲ ኤምኣይቲ፡ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ናብ ቁልፊ ቀመም ምፍራይ ነዳዲ ንምቕያር፡ ኬሚካላዊ ኣገባብ ተጠቒሙ። ፈለማ፡ ኣዝዩ ኣልካላይን ዘለዎ ፍታሕ ኣቃሊዖሞ። ንሳቶም ድማ ሶድየም ሃይድሮክሳይድ (NaOH) መሪጾም፣ እዚ ኸኣ ብተለምዶ ላይ ተባሂሉ ይፍለጥ። እዚ ድማ ኬሚካላዊ ርክብ ብምብጋስ ሶድየም ባይካርቦኔት (NaHCO3) ዝፈጥር ኮይኑ፡ ብዝያዳ ብሶዳ ዝፍለጥ እዩ።
ድሕሪኡ ሓይሊ ወሊዖም። እቲ ዋሕዚ ኤሌክትሪክ፡ ኣብቲ ሞለኪዩል ሶዳ ዝርከብ ነፍሲ ወከፍ ኣቶም ኦክስጅን ብምምቃል፡ ሶድየም ፎርሜት (NaCHO2) ገዲፉ፡ ሓድሽ ኬሚካላዊ ምላሽ ኣበጊሱ። ስርዓቶም ዳርጋ ንኹሉ ኣብ CO2 ዘሎ ካርቦን - ልዕሊ 96 ሚእታዊት - ናብዚ ጨው ቀይርዎ።
ነቲ ኦክስጅን ንምእላይ ዘድሊ ጸዓት ኣብቲ ኬሚካላዊ ምትእስሳር ፎርማት ይኽዘን። ፕሮፌሰር ሊ፡ ፎርማት ነዚ ጸዓት እዚ ንዓሰርተታት ዓመታት ክዕቅቦ ከም ዝኽእል፡ ክህልዎ ዝኽእል ጸዓት ከይከሰረ ኣመልኪቱ። ብድሕሪኡ ብናይ ነዳዲ ዋህዮ ክሓልፍ ከሎ ሓይሊ ኤሌክትሪክ የመንጩ። ፎርማት ንምፍራይ ዝውዕል ሓይሊ ኤሌክትሪክ ካብ ጸሓያዊ፣ ንፋስ ወይ ሃይድሮኤሌክትሪክ ሓይሊ ዝመጽእ እንተኾይኑ፡ እቲ ብነዳዲ ዋህዮ ዝፍጠር ሓይሊ ኤሌክትሪክ ጽሩይ ምንጪ ጸዓት ክኸውን እዩ።
ነቲ ሓድሽ ቴክኖሎጂ ንምዕባይ፡ "ሃብታም ስነ-ምድራዊ ጸጋታት ላይ ክንረክብ ኣለና" ኢሉ ሊ። ኣልካላይ ባዛልት (AL-kuh-lye buh-SALT) ዝበሃል ዓይነት ከውሒ ኣጽኒዑ። እዞም ኣኻውሕ ምስ ማይ ምስ ዝሕወሱ ናብ ላይ ይቕየሩ።
ፋርዛን ካዘሚፋር ኣብ ካሊፎርንያ ኣብ ዝርከብ ሳን ሆዜ ስቴት ዩኒቨርሲቲ መሃንድስ እዩ። መጽናዕቱ ኣብ ምኽዛን ካርቦን ዳይኦክሳይድ ኣብ ትሕቲ መሬት ኣብ ዝፍጠር ጨው ዘተኮረ እዩ። ካርቦን ዳይኦክሳይድ ካብ ኣየር ምእላይ ወትሩ ኣጸጋሚ ስለዝነበረ፡ ብዙሕ ወጻኢታት ዝሓትት ከምዝነበረ ይዛረብ። ስለዚ CO2 ናብ ከም ፎርማት ዝኣመሰሉ ኣብ ጥቕሚ ዝውዕሉ ፍርያት ምቕያር መኽሰብ ኣለዎ። ዋጋ ናይቲ ፍርያት ንዋጋ ምፍራይ ክሽፍን ይኽእል።
ካብ ኣየር ካርቦን ዳይኦክሳይድ ንምሓዝ ብዙሕ መጽናዕቲ ተኻይዱ እዩ። ንኣብነት፡ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ለሃይ ዝርከቡ ጉጅለ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ካብ ኣየር ንምጽራይን ናብ ሶዳ ንምቕያርን ዝሕግዝ ካልእ ሜላ ገሊጾም። ካልኦት ጉጅለታት መጽናዕቲ፡ CO2 ኣብ ፍሉይ ኣኻውሕ ብምኽዛን፡ ናብ ጽኑዕ ካርቦን ይቕይርዎ ኣለዉ፡ ድሕሪኡ ድማ ናብ ኤታኖል፡ ማለት ናብ ኣልኮላዊ ነዳዲ ክስራሕ ይኽእል። መብዛሕትኦም እዞም ፕሮጀክትታት ንኣሽቱ ኮይኖም፡ ኣብ ኣየር ልዑል መጠን ካርቦን ዳይኦክሳይድ ኣብ ምንካይ ክሳብ ሕጂ ርኡይ ጽልዋ ኣይነበሮምን።
እዚ ምስሊ ብካርቦን ዳይኦክሳይድ ዝሰርሕ ገዛ ዘርኢ እዩ። እዚ ኣብዚ ዚርአ መሳርሒ ንካርቦን ዳይኦክሳይድ (ኣብ ቀይሕን ጻዕዳን ፍንጣጣታት ዝርከቡ ሞለኪዩላት) ናብ ፎርማት (ሰማያዊ፡ ቀይሕ፡ ጻዕዳን ጸሊምን ፍንጣጣታት) ዝበሃል ጨው ይቕይሮ። እዚ ጨው እዚ ድሕሪኡ ኣብ ዋህዮ ነዳዲ ተጠቒምካ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ክፈጥር ይኽእል።
ካዘሚፋር፡ እቲ ዝበለጸ ኣማራጺና፡ "መጀመርታ ልቀት ጋዝ ምድረበዳ ምቑራጽ" ምዃኑ ገሊጹ። ሓደ ካብቲ ነዚ ንምግባር ዝሕግዝ መንገዲ፡ ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲ ብከም ንፋስ ወይ ጸሓያዊ ጸዓት ዝኣመሰሉ ተሓዳሲ ጸዓት ምትካእ እዩ። እዚ ኣካል ናይቲ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት “ዲካርቦናይዜሽን” ዝብልዎ ምስግጋር እዩ። ለውጢ ክሊማ ደው ንምባል ግን ብዙሕ ሸነኻት ዘለዎ ኣካይዳ ከምዘድሊ ወሲኹ ሓቢሩ። እዚ ሓድሽ ቴክኖሎጂ ኣብ ዲካርቦን ንምውጋድ ኣጸጋሚ ዝኾነ ከባቢታት ካርቦን ንምሓዝ ከምዘድሊ ገሊጹ። ክልተ ኣብነታት ንምጥቃስ ፋብሪካታት ሓጺንን ፋብሪካታት ሲሚንቶን ንውሰድ።
ጉጅለ ኤምኣይቲ፡ ነቲ ሓድሽ ቴክኖሎጅኦም ምስ ጸሓያውን ንፋስን ሓይሊ ብምውህሃድ ረብሓ ከምዘለዎ እውን ይርኢ። ባህላዊ ባትሪታት ኣብ ሓደ እዋን ንሰሙናት ጸዓት ንምኽዛን ዝተዳለዉ እዮም። ብርሃን ጸሓይ ሓጋይ ናብ ክረምቲ ወይ ካብኡ ንላዕሊ ምኽዛን ዝተፈለየ ኣገባብ ይሓትት። “ብፎርሜት ነዳዲ” ይብል ሊ፡ ድሕሪ ሕጂ ኣብ ወቕታዊ መኽዘን ከይተረፈ ጥራይ ኣይትድረትን። “ናይ ወለዶ ክኸውን ይኽእል እዩ።”
ከም ወርቂ ዘይንጸባረቕ ክኸውን ይኽእል እዩ፡ እንተኾነ ግን “200 ቶን... ፎርማት ንኣወዳተይን ​​ኣዋልደይን ክገድፈሎም እኽእል እየ” ይብል ሊ፡ “ከም ውርሻ።”
ኣልካላይን፦ ኣብ ፍታሕ ሃይድሮክሳይድ ኣዮናት (OH-) ዝፈጥር ኬሚካላዊ ንጥረ ነገር ዝገልጽ ቅጽል እዩ። እዞም ፍታሕ ኣልካላይን (ኣንጻር ኣሲዳዊ) ተባሂሎም እውን ይጽውዑን ካብ 7 ንላዕሊ ፒኤች ኣለዎም።
ኣኪፈር (Aquifer)፦ ኣብ ትሕቲ መሬት ዝርከብ ዕቋር ማይ ክሕዝ ዝኽእል ቅርጺ ኣኻውሕ እዩ። እቲ ቃል ኣብ ትሕቲ መሬት ንዝርከቡ ተፋሰሳት እውን ይምልከት።
ባዛልት፦ መብዛሕትኡ ግዜ ኣዝዩ ጽዑቕ ዝኾነ ጸሊም እሳተ ጎመራ ከውሒ (እሳተ ጎመራ ምፍንጃር ዓበይቲ ጁባታት ጋዝ እንተዘይገዲፉ)።
bond: (ኣብ ኬሚስትሪ) ኣብ መንጎ ኣቶማት (ወይ ጉጅለታት ኣቶማት) ኣብ ሞለኪዩል ዝርከብ ፍርቂ ቀዋሚ ምትእስሳር። ኣብ መንጎ እቶም ተሳተፍቲ ኣቶማት ብዝፍጠር ስሕበት ሓይልታት ዝፍጠር እዩ። ምትእስሳር ምስ ተፈጥረ፡ እቶም ኣቶማት ከም ሓደ ኣሃዱ ኮይኖም ይሰርሑ። ነቶም ኣካል ኣቶማት ንምፍላይ፡ ብመልክዕ ሙቐት ወይ ካልእ ጨረርታ ጸዓት ናብቶም ሞለኪዩላት ክቐርብ ኣለዎ።
ካርቦን፦ ኣብ ምድሪ ንዘሎ ኩሉ ህይወት ፊዚካዊ መሰረት ዝኾነ ኬሚካላዊ ባእታ እዩ። ካርቦን ብመልክዕ ግራፋይትን ኣልማዝን ብናጽነት ይርከብ። ኣገዳሲ ኣካል ከሰል፡ ኖራን ነዳድን ኮይኑ፡ ብኬሚካል ባዕሉ ብምትእስሳር ዝተፈላለዩ ኬሚካላዊ፡ ባዮሎጂካውን ንግዳዊ ዋጋ ዘለዎም ሞለኪዩላት ክፈጥር ዝኽእልን እዩ። (ኣብ ምርምር ክሊማ) ካርቦን ዝብል ቃል ሓደ ሓደ ግዜ ዳርጋ ምስ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ተለዋዊጡ ዝጥቀመሉ ኮይኑ፡ ሓደ ተግባር፡ ፍርያት፡ ፖሊሲ ወይ መስርሕ ኣብ ነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ምውዓይ ከባቢ ክህልዎ ዝኽእል ጽልዋ ንምምልካት እዩ።
ካርቦን ዳይኦክሳይድ፦ (ወይ CO2) ሕብሪ ዘይብሉን ጨና ዘይብሉን ጋዝ ኮይኑ፡ ኩሎም እንስሳታት እቲ ዘስተንፍስዎ ኦክስጅን ምስቲ ዝበልዕዎ ብካርቦን ዝሃብተመ መግቢ ርክብ ምስ ዝገብር ዝፍጠር እዩ። ከም ነዳዲ ወይ ተፈጥሮኣዊ ጋዝ ዝኣመሰሉ ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲ ሓዊሱ ኦርጋኒክ ነገራት ምስ ዝቃጸሉ እውን ካርቦን ዳይኦክሳይድ ይለቅቕ። ካርቦን ዳይኦክሳይድ ኣብ ከባቢ ኣየር ምድሪ ዋዒ ዝሕዝ ጋዝ ምድረበዳ እዩ። ተኽልታት ንካርቦን ዳይኦክሳይድ ብፎቶሲንተሲስ ናብ ኦክስጅን ይቕይርዎ እሞ ነዚ መስርሕ ተጠቒሞም ናይ ገዛእ ርእሶም መግቢ ይሰርሑ።
ሲሚንቶ፦ ንኽልተ ንብረት ብሓባር ንምሓዝ ዝሕግዝ መጠርነፊ፡ ንደረቕ ነገር ከም ዝትርር ዝገብር ወይ ድማ ንኽልተ ንብረት ብሓባር ንምሓዝ ዝሕግዝ ረጒድ መጣበቒ። (ህንጸት) ሑጻ ወይ ዝተጨፍለቐ ከውሒ ብሓባር ብምእሳር ኮንክሪት ንምፍጣር ዝውዕል ብደቂቕ ዝተመጠጠ ንብረት። መብዛሕትኡ ግዜ ሲሚንቶ ከም ፓውደር እዩ ዝስራሕ። ሓንሳብ ምስ ረገፈ ግን ናብ ጭቃ ዝመልኦ ስልሲ ይቕየር እሞ ምስ ነቐጸ ይተርር።
ኬሚካላዊ፦ ክልተ ወይ ልዕሊኡ ኣቶማት ብውሱን መጠንን ኣቃውማን ተደሚሮም (ተተሓሒዞም) ዝቖመ ንጥረ ነገር። ንኣብነት ማይ ብኽልተ ኣቶማት ሃይድሮጅን ምስ ሓደ ኣቶም ኦክስጅን ዝተኣሳሰሩ ዝቖመ ኬሚካላዊ ንጥረ ነገር እዩ። ኬሚካላዊ ቀመርኡ ድማ H2O እዩ። “ኬሚካላዊ” ኣብ መንጎ ዝተፈላለዩ ውህደታት ብዝተፈጥረ ዝተፈላለየ ርክብ ዝፍጠር ባህርያት ናይ ሓደ ንጥረ ነገር ንምግላጽ ከም ቅጽል እውን ክጥቀመሉ ይኽእል።
ኬሚካላዊ ምትእስሳር፦ ኣብ መንጎ ኣቶማት ዝስሕብ ሓይሊ ኮይኑ፡ እቶም ዝተኣሳሰሩ ባእታታት ከም ሓደ ኣሃዱ ክሰርሑ ዝገብር ሓያል እዩ። ገለ መስሕባት ድኹማት፡ ገለ ድማ ሓያላት እዮም። ኩሎም ምትእስሳራት ኤሌክትሮናት ብምክፋል (ወይ ንምክፋል ብምፍታን) ኣቶማት ዘራኽቡ ይመስሉ።
ኬሚካላዊ ምላሽ፦ ኣብ ክንዲ ኣብ ፊዚካዊ ቅርጺ (ንኣብነት፡ ካብ ደረቕ ናብ ጋዝ) ምቕያር፡ ሞለኪዩላት ወይ ኣቃውማታት ናይ ሓደ ንጥረ ነገር ዳግመ-ምትዕርራይ ዘጠቓልል መስርሕ እዩ።
ኬሚስትሪ፡- ንኣቃውማ፡ ኣቃውማ፡ ባህርያትን ምትእስሳርን ንጥረ ነገራት ዘጽንዕ ጨንፈር ሳይንስ እዩ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ነዚ ፍልጠት እዚ ዘይፈልጥዎ ንጥረ ነገራት ንምጽናዕ፡ ጠቐምቲ ንጥረ ነገራት ብብዝሒ ንምብዛሕ፡ ወይ ድማ ሓደስቲ ጠቐምቲ ንጥረ ነገራት ንምንዳፍን ንምፍጣርን ይጥቀሙሉ። (ናይ ኬሚካላዊ ውህደታት) ኬሚስትሪ ንቀመር ናይ ሓደ ውህደት፡ ዝዳሎ ኣገባብ ወይ ገለ ካብ ባህርያቱ እውን የመልክት። ኣብዚ ዓውዲ ዝሰርሑ ሰባት ኬሚስት ይበሃሉ። (ኣብ ማሕበራዊ ስነ-ፍልጠት) ሰባት ናይ ምትሕብባርን ምትእስሳርን ናይ ሓድሕዶም ምትሕብባር ከስተማቕሩን ዘለዎም ዓቕሚ።
ለውጢ ክሊማ፦ ኣብ ክሊማ ምድሪ ዝመጽእ ርኡይን ነዊሕ ዝጸንሕን ለውጢ። እዚ ብተፈጥሮ ወይ ብሰንኪ ንጥፈታት ደቂ ሰባት፡ እንተላይ ምንዳድ ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲን ምጽራይ ኣግራብን ክኸውን ይኽእል።
ዲካርቦናይዜሽን፦ ካብ ብከላታት ቴክኖሎጂታት፡ ንጥፈታትን ምንጪ ጸዓትን ርሒቕካ፡ ከም ካርቦን ዳይኦክሳይድን ሚቴንን ዝኣመሰሉ ካርቦን ዳይኦክሳይድን ሚቴንን ዝኣመሰሉ ጋዛት ምድረበዳ ኮነ ኢልካ ዝግበር ምስግጋር የመልክት። እቲ ዕላማ ንለውጢ ክሊማ ኣበርክቶ ዝገብሩ መጠን ካርቦን ጋዛት ንምንካይ እዩ።
ኤሌክትሪክ፦ መብዛሕትኡ ግዜ ካብ ምንቅስቓስ ኤሌክትሮናት ዝበሃሉ ኣሉታዊ ቻርጅ ዘለዎም ንጥረ ነገራት ዝመጽእ ዋሕዚ ኤሌክትሪካዊ ዋሕዚ እዩ።
ኤሌክትሮን፦ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ዙርያ ደጋዊ ከባቢ ኣቶም ዝዘውር ኣሉታዊ ቻርጅ ዘለዎ ንጥረ ነገር፤ ኣብ ደረቕ ነገራት ዝርከብ ተሸካሚ ሓይሊ ኤሌክትሪክ እውን እዩ።
መሃንድስ፦ ሳይንስን ሒሳብን ተጠቒሙ ጸገማት ዝፈትሕ ሰብ። መሃንድስ ዝብል ቃል ከም ግሲ ኣብ ዝጥቀመሉ እዋን፡ ንሓደ ጸገም ወይ ዘይተማልአ ድሌት ንምፍታሕ መሳርሒ፡ ንብረት ወይ መስርሕ ምሕንጻጽ የመልክት።
ኤታኖል፦ ኣልኮል ኮይኑ፡ ኤቲል ኣልኮል ተባሂሉ’ውን ይጽዋዕ፡ መሰረት ናይ ከም ቢራ፡ ወይንን ስፒሪትን ዝኣመሰሉ ኣልኮላዊ መስተታት እዩ። ከም መፍትሕን ነዳድን (ንኣብነት መብዛሕትኡ ግዜ ምስ በንዚን ተሓዋዊሱ) እውን ይጥቀመሉ።
ፍልተር፡ (n.) ገለ ንዋት ከከም ዓቐኖም ወይ ካልእ ባህርያቶም ክሓልፉ፡ ገለ ድማ ክሓልፉ ዘኽእል ነገር። (v.) መስርሕ ምምራጽ ዝተወሰኑ ንጥረ ነገራት ብመሰረት ባህርያት ከም ዓቐን፡ ጽቕጥቕጥ፡ ቻርጅ ወዘተ (ኣብ ፊዚክስ) ብርሃን ወይ ካልእ ጨረርታ ዝምጥጥ ወይ ገለ ካብ ኣካላቱ ከይሓልፉ ብመምረጺ ዝኽልክል ስክሪን፡ ጽላት ወይ ንጣብ ናይ ሓደ ንጥረ ነገር።
ፎርሜት፦ ንጨው ወይ ኤስተር ፎርሚክ ኣሲድ ዝገልጽ ሓፈሻዊ ቃል ኮይኑ፡ ኦክሳይድ ዝኾነ መልክዕ ስብሒ ኣሲድ እዩ። (ኤስተር ኣብ ካርቦን ዝተመርኮሰ ውህደት ኮይኑ፡ ንኣቶማት ሃይድሮጅን ዝተወሰኑ ኣሲዳት ብገለ ዓይነት ኦርጋኒክ ጉጅለታት ብምትካእ ዝፍጠር እዩ። ብዙሓት ስብሕን መሰረታዊ ዘይትን ብተፈጥሮኦም ዝረኣዩ ኤስተር ስብሒ ኣሲዳት እዮም።)
ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲ፦ ዝዀነ ይኹን ነዳዲ፡ ከም ከሰል፡ ነዳዲ (ዘይተጻረየ ነዳዲ) ወይ ተፈጥሮኣዊ ጋዝ፡ ኣብ ውሽጢ መሬት ንሚልዮናት ዓመታት ካብቲ ዝበስበሰ ተረፍ ባክተርያ፡ ኣትክልቲ ወይ እንስሳታት እተፈጥረ እዩ።
ነዳዲ፦ ብዝቆጻጸሮ ኬሚካላዊ ወይ ኒዩክለራዊ ርክብ ጸዓት ዝለቅቕ ዝኾነ ንጥረ ነገር። ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲ (ከሰል፡ ተፈጥሮኣዊ ጋዝን ነዳድን) ምስ ዝውዕዩ (መብዛሕትኡ ግዜ ክሳብ ምንዳድ) ብኬሚካላዊ ምላሽ ጸዓት ዝለቅቑ ልሙዳት ነዳዲ እዮም።
ነዳዲ ዋህዮ፦ ንኬሚካላዊ ጸዓት ናብ ኤለክትሪካዊ ጸዓት ዝቕይር መሳርሒ እዩ። እቲ ዝበዝሐ ዝውቱር ነዳዲ ሃይድሮጅን ኮይኑ፡ እቲ እንኮ ጐድናዊ ፍርያት ናይዚ ተንፋስ ማይ እዩ።
ስነ-ምድራዊ ስነ-ፍልጠት (Geology)፦ ምስ ፊዚካዊ ኣቃውማ መሬት፡ ንዋትኣ፡ ታሪኻን ኣብ ልዕሊኣ ዝፍጸሙ መስርሓትን ዝተኣሳሰር ኩሉ ዝገልጽ ቅጽል እዩ። ኣብዚ ዓውዲ ዝሰርሑ ሰባት ጂኦሎጂስት ይበሃሉ።
ምውሳኽ ሙቐት ዓለም፡- ብሰንኪ ጽልዋ ምድረበዳ ምድረበዳ፡ ቀስ ብቐስ ሓፈሻዊ ሙቐት ከባቢ ኣየር ምድሪ ምውሳኽ። እቲ ጽልዋ፡ ኣብ ኣየር ዝርከብ መጠን ካርቦን ዳይኦክሳይድ፡ ክሎሮፍሎሮካርቦንን ካልእ ጋዛትን ብምውሳኹ ዝመጽእ ኮይኑ፡ ብዙሓት ካብዚኦም ብንጥፈታት ደቂ ሰባት ዝፍኖ እዩ።
ሃይድሮጅን፦ ኣብ ኣድማስ እቲ ዝቐለለ ባእታ እዩ። ከም ጋዝ መጠን ሕብሪ ዘይብሉን ጨና ዘይብሉን ኣዝዩ ተቓጻጺን እዩ። ናይ ብዙሓት ነዳዲታትን ስብሕን ህያው ቲሹ ዝፈጥሩ ኬሚካላትን ሓደ ኣካል እዩ። ብፕሮቶን (ኒውክለስ)ን ኣብ ዙርያኡ ዝዘውር ኤሌክትሮንን ዝቖመ እዩ።
ምህዞ፡ (v. ምምሃዝ፤ adj. ምምሃዝ) ኣብ ሓደ ዝጸንሐ ሓሳብ፡ መስርሕ ወይ ፍርያት ሓድሽ፡ በሊሕ፡ ዝያዳ ውጽኢታዊ ወይ ዝያዳ ጠቓሚ ንምግባር ዝግበር ምትዕርራይ ወይ ምምሕያሽ።
ላይ: ሓፈሻዊ ስም ናይ ሶድየም ሃይድሮክሳይድ (NaOH) ፍታሕ። መብዛሕትኡ ግዜ ላይ ምስ ዘይቲ ኣሕምልቲ ወይ ስብሒ እንስሳታትን ካልእ ቀመማትን ተሓዋዊሱ ሳሙና ባር ይስራሕ።
ሳይንቲስት ንዋት፦ ኣብ መንጎ ኣቶሚካውን ሞለኪዩላውን ኣቃውማ ሓደ ንብረትን ሓፈሻዊ ባህርያቱን ዘሎ ርክብ ዘጽንዕ ተመራማሪ እዩ። ሳይንቲስት ንዋት ሓደስቲ ንዋት ከማዕብሉ ወይ ድማ ነቶም ዝነበሩ ክትንትንዎም ይኽእሉ። ንሓፈሻዊ ባህርያት ሓደ ንብረት ከም ጽቕጥቕጥ፡ ጥንካረን ነጥቢ ምቕላጥን ምትንታን፡ መሃንድሳትን ካልኦት ተመራመርትን ንሓደስቲ ኣፕሊኬሽናት ዝበለጸ ንብረት ንኽመርጹ ክሕግዞም ይኽእል።
ሞለኪዩል፦ ብኤሌክትሪክ ገለልተኛ ኣቶማት ዝሓቖፈ ጉጅለ ኮይኑ፡ ንዝነኣሰ መጠን ናይ ሓደ ኬሚካላዊ ውህደት ዝውክል እዩ። ሞለኪዩላት ብሓደ ዓይነት ኣቶም ወይ ዝተፈላለዩ ዓይነታት ኣቶማት ክቖሙ ይኽእሉ። ንኣብነት ኣብ ኣየር ዘሎ ኦክስጅን ብኽልተ ኣቶማት ኦክስጅን (O2) ዝቖመ ኮይኑ፡ ማይ ድማ ብኽልተ ኣቶማት ሃይድሮጅንን ሓደ ኣቶም ኦክስጅንን (H2O) ዝቖመ እዩ።
ብከላ፦ ንሓደ ነገር፡ ከም ኣየር፡ ማይ፡ ሰባት ወይ መግቢ ዚብክል ንጥረ ነገር እዩ። ገለ ብከላታት ከም ጸረ-ባልዕ ዝኣመሰሉ ኬሚካላት እዮም። ካልኦት ብከላታት ድማ ጨረርታ ክኾኑ ይኽእሉ፣ እንተላይ ካብ መጠን ንላዕሊ ሙቐት ወይ ብርሃን። ጻህያይን ካልኦት ወረርቲ ዓይነታትን ከይተረፉ ከም ሓደ ዓይነት ባዮፋውሊንግ ክውሰዱ ይኽእሉ።
ሓያል (Potent)፦ ንኣዝዩ ሓያል ወይ ሓያል ነገር (ከም ጀርም፡ መርዚ፡ መድሃኒት ወይ ኣሲድ) ዘመልክት ቅጽል እዩ።
ተሓዳሲ (Renewable)፦ ንዘይተወሰነ ግዜ ክቕየር ዝኽእል ሃብቲ (ከም ማይ፡ ቀጠልያ ተኽልታት፡ ብርሃን ጸሓይን ንፋስን) ዘመልክት ቅጽል እዩ። እዚ ምስቲ ውሱን ቀረብ ዘለዎን ብኣድማዒ መንገዲ ክውዳእ ዝኽእልን ዘይሕደስ ጸጋታት ዝጻረር እዩ። ዘይተሓደሱ ሃብቲ ነዳዲ (ንኻልኦት ቅሪተ-ኣካላት ነዳዲን) ወይ ብተዛማዲ ብርቂ ዝኾኑ ባእታታትን ማዕድናትን የጠቓልሉ።